چگونه ترامپ یک درگیری منجمد را به الگویی برای صلح تبدیل کرد؟!
استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، در یادداشتی اختصاصی در نشریه واشنگتن اگزمینر نوشت: بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید نقطه عطفی برای پایان دادن به بیش از سه دهه کشمکش میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان بود. او با تشریح ابتکار تازه‌ای به نام «تریپ» (TRIPP) که بر پایه عبور کریدور ترانزیتی به نخجوان از خاک ارمنستان و حفظ تمامیت ارضی ایروان طراحی شده، می‌گوید الگوی عمل‌گرایانه و نتایج‌محور واشنگتن، مناقشه‌ای کهنسال را به الگویی جهانی برای صلح بدل کرده است.
اندیشکده زاویه – ترجمه اختصاصی: نسل‌های متمادی از دیپلمات‌ها و مذاکره‌کنندگان بین‌المللی بر این باور بودند که مناقشه بی‌رحمانه و خونین میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان که دهه‌ها به طول انجامیده بود، اساساً لاینحل و غیرقابل مهار است. با این حال، این رویه و تصور غالب زمانی در هم شکست که پرزیدنت ترامپ برای دومین بار به کاخ سفید راه یافت. دقیقاً به لطف رهبری شجاعانه و جسورانه او بود که کشورهای ارمنستان و جمهوری آذربایجان توانستند توافقنامه صلح را پاراف کنند و به این ترتیب، به بیش از ۳۵ سال خونریزی و درگیری پایان دهند.
آنچه دکترین ترامپ را در عرصه دیپلماسی بین‌المللی منحصربه‌فرد می‌سازد، آمادگی و تمایل بی‌قیدوشرط او برای ورود به گفت‌وگو و مذاکره با هر شخص و هر جناحی است تا از این طریق بتواند منافع ملی آمریکا را به پیش ببرد. این رویکرد، حتی تلاش برای حل‌وفصل مسالمت‌آمیز مناقشاتی را که دهه‌ها در اقصا نقاط جهان به درازا کشیده‌اند، شامل می‌شود.
در جریان نخستین سفر کاری‌ام به باکو در ماه مارس سال ۲۰۲۵، به وضوح دریافتم که روابط ایالات متحده با جمهوری آذربایجان و شخص پرزیدنت الهام علی‌اف، از توجه و اهمیتی که شایسته آن است برخوردار نبوده است. الهام علی‌اف رهبری قدرتمند و قاطع است؛ رهبری که آمادگی کامل دارد تا برای دستیابی به صلح، تصمیمات سخت و دشواری اتخاذ کند. او نه تنها منافع ملی کشورش را به خوبی درک می‌کند، بلکه به اهمیت حیاتی برقراری ثبات در منطقه نیز کاملاً واقف است. همان سفر نخست، تیم ما را به این باور و یقین رساند که در صورت اتخاذ یک رویکرد صحیح و اصولی، دستیابی به پیشرفت در مذاکرات کاملاً امکان‌پذیر است.
از سوی دیگر، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان نیز رهبری عمل‌گرا و شجاع است؛ شخصیتی که قادر است با محوریت منافع ملت خود تصمیم‌گیری کند، حتی اگر از پیش بداند که افکار عمومی در ابتدا روی خوشی به آن تصمیمات نشان نخواهند داد و با آن مخالفت خواهند کرد.
دیدارهای فشرده و مستمری که طی پنج ماه پس از آن، هم در باکو و هم در ایروان برگزار شد، پرده از یک حقیقت بنیادین برداشت: این مناقشه باید از زاویه دید و منظری کاملاً متفاوت مورد ارزیابی و بررسی قرار می‌گرفت. مسائل و چالش‌های عملی، به طور خاص نیاز مبرم جمهوری آذربایجان برای دسترسی بلامانع و آزادانه به منطقه برون‌بوم نخجوان، برای سال‌های متمادی صرفاً به عنوان یک مناقشه سرزمینی و ارضی با حاصل‌جمع صفر در نظر گرفته می‌شد. اما آنچه در این مقطع ضرورت داشت، تکرار دوباره فرمول‌ها و راه‌حل‌های منسوخ‌شده و قدیمی نبود؛ بلکه ما نیازمند تفکری تازه، راه‌حل‌هایی خلاقانه و فراتر از همه این‌ها، یک رهبری مقتدرانه بودیم.
خروجی و دستاورد نهایی این سلسله نشست‌ها و مذاکرات فشرده، شکل‌گیری ابتکار «تریپ» (TRIPP) بود. در چارچوب این طرح، واشنگتن با همکاری نزدیک با ایروان تلاش می‌کند تا مسیرهای ترانزیتی چندوجهی و بلامانعی را از طریق خاک ارمنستان ایجاد کند، در حالی که هم‌زمان تمامیت ارضی و حاکمیت ملی جمهوری ارمنستان به طور کامل و بی‌نقص حفظ و رعایت شود.
پرزیدنت ترامپ با تمرکز بر دستیابی به نتایج عملی و ملموس به جای درگیر شدن در تشریفات و فرآیندهای رسمی و بوروکراتیک، موفق شد گره کوری را باز کند که دهه‌ها دیپلمات‌های برجسته را سردرگم و مستأصل کرده بود. این رویکرد عمل‌گرایانه در نهایت به ثمر نشست و رهبران دو کشور، دو سند بسیار مهم و سرنوشت‌ساز را در تاریخ غنی ملت‌هایشان به امضا رساندند.
نخستین دستاورد بزرگ، صدور «بیانیه مشترک صلح» است که هر دو کشور را در مسیر دستیابی به صلحی پایدار، همکاری‌های اقتصادی و عادی‌سازی کامل روابط قرار داده است. دستاورد دوم نیز اقدام مشترک رهبران دو کشور در نامزد کردن دونالد ترامپ برای دریافت جایزه صلح نوبل بود؛ رخدادی که در تاریخ نظیر ندارد، چرا که این نخستین بار است رهبران دو کشوری که پیش از این درگیر جنگی خونین با یکدیگر بوده‌اند، تلاش‌های خود را برای نامزد کردن میانجی صلح جهت دریافت چنین جایزه‌ای هماهنگ و یکپارچه می‌کنند.
امروزه، ابتکار TRIPP در سطح جهانی به عنوان یک مدل کارآمد و موفق برای حل‌وفصل مناقشات به‌ظاهر لاینحل—از طریق به‌کارگیری خلاقیت، اعمال قدرت و تأمین منافع متقابل—شناخته شده و مورد تحسین قرار گرفته است. انتظار می‌رود پروژه TRIPP در آینده از مرزهای دریای خزر نیز فراتر رفته و این الگو در منطقه خاورمیانه نیز توسعه و تکامل یابد.
منطقه قفقاز جنوبی امروز بسیار امن‌تر، مرفه‌تر و باثبات‌تر از گذشته است، چرا که ترامپ، علی‌اف و پاشینیان تصمیم گرفتند به جای تکیه بر لفاظی‌های سیاسی، بر روی نتایج ملموس و عملی تمرکز کنند.
منبع: نشریه واشنگتن اگزمینر
