چرا اتحادیه اروپا ایروان را بر تفلیس ترجیح داد؟

حضور نخست‌وزیر گرجستان در اجلاس اخیر اتحادیه سیاسی اروپا به میزبانی ایروان، در کنار واکنش‌های تند میخائیل ساکاشویلی و گزارش انتقادی پارلمان اروپا، نشان‌دهنده انزوای دیپلماتیک تفلیس است. عقب‌گرد دموکراتیک، تصویب قانون شفافیت و کاهش چشمگیر کمک‌های مالی اروپا، گرجستان را در آستانه یک بی‌عدالتی تاریخی و تغییر مسیر از غرب به سوی سیاست‌های روسی قرار داده است.

دکتر بشر محمداف – پژوهشگر منطقه و بین‌الملل از گرجستان  

اندیشکده زاویه: ایراکلی کوباخیدزه، نخست‌وزیر گرجستان، در مراسم رسمی هشتمین اجلاس «اتحادیه سیاسی اروپا» که به افتخار رهبران کشورهای اروپایی در ایروان برگزار شد، شرکت کرد. شعار اجلاس امسال «ساختن آینده: وحدت و ثبات در اروپا» تعیین شده بود. در این نشست، بیش از ۳۰ رهبر اروپایی به همراه نخست‌وزیر کانادا حضور داشتند که از جمله چهره‌های شاخص آن می‌توان به اورزولا فون در لاین، آنتونیو کوستا، کایا کالاس، روبرتا مزولا (رئیس پارلمان اروپا)، امانوئل مکرون (رئیس‌جمهور فرانسه) و کی‌یر استارمر (نخست‌وزیر بریتانیا) اشاره کرد. کوباخیدزه را در این سفر هیئتی بلندپایه شامل ماکا بوچویشویلی (معاون نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه) و لوان ژورژولیانی (رئیس دفتر دولت) همراهی می‌کردند.

شایان ذکر است که انتخاب محل برگزاری اجلاس‌های سالانه اتحادیه اروپا و سایر ائتلاف‌های بین‌المللی تصادفی نیست و تأثیرات ویژه‌ای بر آینده ژئوپلیتیک منطقه دارد. مطالعات نشان می‌دهد که پیامد اجلاس‌های مختلف در حوزه‌های گوناگون می‌تواند برای آینده سیاسی منطقه سرنوشت‌ساز باشد. برای نمونه، برگزاری اجلاس‌هایی نظیر فرمت ۳+۳ (شامل ایران، روسیه، ترکیه، ارمنستان، آذربایجان) در تهران، بر ابعاد منطقه‌ای و جهانی به‌ویژه در حوزه‌های صلح، امنیت و ترانزیت در قفقاز جنوبی اثرگذار بوده و زمینه‌ساز همکاری‌های گسترده‌تر شده است. همچنین اجلاس «شورای همکاری خلیج فارس و آسیای مرکزی» پتانسیل تحولی عظیم در ایجاد کریدورهای حمل‌ونقلی و همکاری‌های اقتصادی میان این دو منطقه را به نمایش گذاشت.

واکنش‌ها به برگزاری این نشست‌ها، به‌ویژه در سطوح بین‌المللی و سیاسی، معمولاً تحت تأثیر مواضع حزبی طرفین متفاوت است. انتخاب ایروان به جای تفلیس برای میزبانی از اجلاس اتحادیه اروپا و حضور تشریفاتی نخست‌وزیر گرجستان به عنوان «مهمان»، واکنش‌های متفاوتی را در سطح داخلی و بین‌المللی برانگیخت. یکی از شاخص‌ترین منتقدان، میخائیل ساکاشویلی، رئیس‌جمهور سابق گرجستان بود که نسبت به محل برگزاری این اجلاس واکنش شدیدی نشان داد. وی این اقدام اروپا را در قبال گرجستان یک «سوءتفاهم و بی‌عدالتی تاریخی بزرگ» توصیف کرد و با تأکید بر اینکه تفلیس مرکز تاریخی قفقاز و دروازه ورود اروپا به این منطقه است، گفت: «من به همراه سیاستمدارانی چون رادک سیکورسکی و کارل بیلدت، از مبتکران طرح مشارکت شرقی بودم؛ اما متأسفانه امروز برای نخستین بار در تاریخ، تمام اروپا به قفقاز می‌آیند، اما از فراز تفلیس پرواز کرده و با فاصله‌ای ۴۰ دقیقه‌ای به ایروان می‌روند.» وی همچنین افزود که در دوران ریاست‌جمهوری‌اش با شرکت فرانسوی «آروا» برای ساخت نیروگاه هسته‌ای در گرجستان به توافق رسیده بود، اما اکنون ارمنستان این پروژه و سایر مزایای اروپایی را از آنِ خود کرده است.

همزمان با این اجلاس، کمیته امور خارجی پارلمان اروپا (AFET) گزارشی انتقادی را به تصویب رساند که به عقب‌گرد مداوم دموکراسی در گرجستان و تمایل حزب «رویای گرجستان» به سمت سیاست‌های روسیه و الگوهای دیکتاتوری می‌پردازد. این گزارش تأکید می‌کند که تداوم همکاری اتحادیه اروپا با مقامات گرجستان، مشروط به برداشتن گام‌های ملموس برای توقف تضعیف نهادهای دموکراتیک و پایان دادن به انتشار اطلاعات نادرست علیه اتحادیه اروپا است.

در این سند، پارلمان اروپا نقش رسانه‌های وابسته به دولت از جمله شبکه‌های تلویزیونی «ایمدی»، «پستیف» و «روستاوی ۲» را در اشاعه سیستماتیک کمپین‌های بی‌اعتبارسازی و تبلیغات خصمانه علیه دیپلمات‌ها و نهادهای اروپایی به‌شدت محکوم کرد. نمایندگان پارلمان اروپا ضمن جعلی خواندن انتخابات اکتبر ۲۰۲۴، مسیر حزب حاکم به سوی حاکمیت تک‌حزبی و تصویب قوانین محدودکننده علیه روزنامه‌نگاران، مدافعان حقوق بشر و اپوزیسیون را محکوم کردند. در این راستا، راسا یوکنویچین، گزارشگر پارلمان اروپا در امور گرجستان، اظهار داشت: «اگرچه ناامیدی مردم گرجستان را از کنار گذاشته شدن تفلیس و ترجیح داده شدن ایروان درک می‌کنم، اما خوشحالم که دیدگاه اروپایی در قفقاز جنوبی زنده است و من همچنان به آینده اروپایی مردم گرجستان باور دارم.»

روابط دولت گرجستان با شرکای غربی، به‌ویژه پس از بازنگری و اجرای «قانون شفافیت»، به تیرگی گراییده است. علیرغم هشدارهای مکرر، اصرار دولت بر تصویب این قانون منجر به تعلیق کمک‌های مالی از سوی اتحادیه اروپا و ایالات متحده شد. این بحران در بودجه سال ۲۰۲۵ گرجستان نیز مشهود است؛ به‌طوری‌که کمک‌های مالی اتحادیه اروپا در پیش‌نویس بودجه از ۹۲ میلیون لاری به ۱۵ میلیون لاری کاهش یافته است. همچنین گرجستان تاکنون ۱۲۱ میلیون یورو از کمک‌های مستقیم اتحادیه اروپا را به دلیل پسرفت در شاخص‌های دموکراسی از دست داده است… میلیون لاری کاهش یافته است. همچنین گرجستان تاکنون ۱۲۱ میلیون یورو از کمک‌های مستقیم اتحادیه اروپا را به دلیل پسرفت در شاخص‌های دموکراسی از دست داده است.