احیای رویای تورگوت اوزال؛ کریدور آب – انرژی میان ترکیه و خلیج فارس
آسیبپذیری تأسیسات شیرینسازی آب در کشورهای خلیج فارس در برابر تنشهای منطقهای، امنیت حیاتی این کشورها را به چالش کشیده است. در این میان، احیای طرح تاریخی «خط لوله صلح» تورگوت اوزال و ایجاد کریدور دوجانبه آب و انرژی میان ترکیه و خلیج فارس، میتواند راهکاری راهبردی برای تأمین امنیت آبی و انرژی منطقه باشد.
اندیشکده زاویه – ترجمه اختصاصی: در سالهای اخیر، مسئله آب از یک دغدغه صرفاً زیستمحیطی فراتر رفته و به یکی از مباحث اصلی امنیتی بدل شده است. بهویژه در مناطق خشک و شکننده غرب آسیا، آب نه تنها یک منبع طبیعی، بلکه یکی از مؤلفههای بنیادین ثبات محسوب میشود. در این راستا، تعمیق بحران آب مباحث نوینی را پیش کشیده که احتمالاً تعادل منطقهای را تحتتأثیر قرار خواهد داد. یکی از مهمترین جنبههای این تحول، تمایل روزافزون به تبدیل زیرساختهای آبی به اهداف نظامی در شرایط تنش است.
شکنندگی کشورهای خلیج فارس
امروزه تأسیسات انرژی، بنادر و مسیرهای حملونقل از اهداف اصلی در منازعات به شمار میروند و تحولات اخیر نشان میدهد که زیرساختهای آبی نیز اهمیتی راهبردی و مشابه یافتهاند. این وضعیت بهویژه برای کشورهای حاشیه خلیج فارس که برای تأمین آب شرب خود بهشدت به نمکزدایی وابسته هستند، آسیبپذیری جدی ایجاد کرده است.
کشورهایی نظیر امارات، کویت، قطر، عمان و عربستان سعودی برای تأمین نیازهای آبی خود به این فناوری متکیاند؛ بهطوریکه تقریباً ۹۹ درصد آب شرب قطر، ۹۰ درصد کویت، ۸۶ درصد عمان و حدود ۷۰ درصد عربستان از طریق کارخانههای نمکزدایی تأمین میشود. علاوه بر این، کشورهای خلیج فارس حدود ۴۰ درصد از تولید آب شیرین جهان را به خود اختصاص دادهاند. با این حال، این روش علاوه بر هزینهبر بودن، از منظر پایداری نیز چالشبرانگیز است و مهمتر آنکه در برابر اختلالات خارجی، بهویژه در زمان جنگ، بسیار آسیبپذیر است.
هرچند اختلال در زیرساختهای انرژی را میتوان در طول زمان مدیریت کرد، اما وقفه در شبکه آب، پیامدی فوری و مستقیم دارد. با توجه به اینکه تأسیسات نمکزدایی بهصورت شبکهای به هم پیوسته عمل میکنند، آسیب در هر نقطه، تأثیری موجی و بلندمدت بر کل سیستم بر جای میگذارد؛ بنابراین، خسارت به چنین تأسیساتی میتواند بحرانهایی ایجاد کند که مستقیماً زندگی روزمره را مختل سازد. در طول قرن گذشته، آب همواره به عنوان یک «ابزار راهبردی» یا «سلاح» به کار رفته که نشان میدهد نه تنها یک ضرورت زیستی، بلکه ابزاری برای اعمال فشار و شکلدهی به موازنه قدرت است. حملات و تهدیدات اخیر علیه تأسیسات آبشیرینکن در کویت و بحرین در ماه مارس، نمونههای بارزی از این روند هستند.
آب در ازای نفت و گاز
در شرایط کنونی، ترکیه از اهمیت ویژهای برخوردار است. اگرچه این کشور ذاتاً از منابع آبی سرشار برخوردار نیست، اما مزایای جغرافیایی به آن اجازه میدهد نقشی حمایتی در رفع چالشهای آبی ایفا کند. رودخانههایی مانند جیحان و سیحان که از مرزهای ترکیه سرچشمه گرفته و به مدیترانه میریزند، منابعی بالقوه محسوب میشوند. همچنین جایگاه ترکیه به عنوان کشور محوری در اتصال غرب آسیا به اروپا، مزیتی راهبردی در بخش انرژی است؛ برای نمونه، پروژههایی مانند خط لوله گاز طبیعی ترانسآناتولی (تاناپ)، نقش ترکیه را در ترانزیت انرژی تقویت کرده است. این تحولات، این پرسش را مطرح میکند که آیا میتوان رویکرد مشابهی را برای آب نیز در نظر گرفت؟
در این راستا باید برخی طرحهای پیشین بازنگری شوند؛ بهویژه ابتکار انتقال آب به غرب آسیا موسوم به «خط لوله آبی صلح» که در دوره «تورگوت اوزال» مطرح شد، اما مدتها غیرعملی و به دلایل گوناگون غیرقابل اجرا انگاشته شد. همچنین پروژههای فروش آب ترکیه به اسرائیل در دهه ۲۰۰۰ به دلیل شرایط سیاسی به سرانجام نرسید. با وجود این، انتقال موفقیتآمیز آب ترکیه به بخش شمالی قبرس از طریق خط لوله زیردریایی، گویای امکانپذیری فنی چنین پروژههایی است.
درگیریهای جاری در غرب آسیا، توجه به امنیت انرژی و آب را بهطور همزمان ضروری کرده است. وابستگی بخش بزرگی از تجارت جهانی نفت و گاز به آبراه هرمز نشان داد که تنشهای منطقهای چگونه بر تأمین انرژی جهانی اثر میگذارد. این امر اهمیت مسیرهای ترانزیتی جایگزین و امنتر را دوچندان کرده است. پروژهای مانند تاناپ با انتقال گاز آذربایجان به اروپا، به تنوع منابع کمک کرده و نقش کشورهای ترانزیت را در صادرات انرژی افزایش داده است.
رویکرد مشابهی را میتوان برای «کریدور آب و انرژی» میان ترکیه و کشورهای خلیج فارس در نظر گرفت. موقعیت جغرافیایی ترکیه و منابع آبی آن، مدلی جایگزین برای کشورهای خلیج فارس است که هم به آب طبیعی محدود دسترسی دارند و هم برای صادرات انرژی به تنگه هرمز وابستهاند. این ساختار، پتانسیل ایجاد همکاری سودمند متقابل را دارد. کریدور آب و انرژی، مدلی زیرساختی و دوطرفه است؛ در این الگو، ترکیه میتواند آب حاصل از حوضههای جیحان و سیحان را از طریق خطوط لوله در سوریه و عراق به کشورهایی مانند کویت و عربستان برساند.
این خط لوله میتواند جایگزینی برای نمکزدایی بوده و وابستگی به این روش پرهزینه و مخرب محیطزیست را کاهش دهد. در مقابل، منابع نفت و گاز خلیج فارس نیز میتوانند از طریق همان زیرساخت یا مسیرهای موازی به سمت شمال منتقل شوند؛ امری که انتقال انرژی از جنوب عراق به ترکیه و سپس اروپا را ممکن میسازد. پروژههای موجود همچون تاناپ، امکانسنجی این مدل ترانزیتی را اثبات کردهاند. با گسترش این سیستم، انرژی خلیج فارس از طریق ترکیه به بازار اروپا میرسد؛ بدین ترتیب کشورهای خلیج فارس فرصت تنوعبخشی به منابع آب خود را یافته، نقش ترکیه در ترانزیت انرژی تقویت شده و مسیر انرژی جایگزینی برای اروپا ایجاد میشود.
جمعبندی
در مجموع، کریدور آب و انرژی میان ترکیه و کشورهای خلیج فارس با توجه به الگوهای موجود و نیازهای منطقهای، مدلی ملموس است. این ساختار مبتنی بر تبادل آب و انرژی، نه تنها صادرات منابع را ممکن میسازد، بلکه اتصالی بلندمدت میان طرفین ایجاد میکند. موقعیت جغرافیایی و تجربه زیرساختی ترکیه، نشاندهنده ظرفیت آنکارا برای ایفای نقش محوری در چنین سیستمی است که در صورت فراهم بودن شرایط، پتانسیل بازتعریف همکاریهای اقتصادی منطقه را دارد.
منبع: مرکز مطالعات اوراسیا
