افول جایگاه آمریکا در آذربایجان پس از جنگ ایران
گزارشهای محرمانه سفارت آمریکا در باکو نشان میدهد که جنگ واشنگتن با تهران به تضعیف شدید جایگاه آمریکا در افکار عمومی جمهوری آذربایجان و توقف روند روبهرشد روابط دو کشور انجامیده است. چرخش ناگهانی رسانههای آذربایجان و افزایش بیاعتمادی سیاسی، دستاوردهای اخیر واشنگتن در قفقاز را در معرض خطر قرار داده است.
اندیشکده زاویه – گزارش ویژه: آغاز جنگ آمریکا با ایران، فضای سیاسی و رسانهای جمهوری آذربایجان را به شکلی محسوس تغییر داده و سبب تضعیف بیسابقه تصویر ایالات متحده در افکار عمومی این کشور شده است. تلگرافهای محرمانهای که سفارت آمریکا در باکو در تاریخ ۱۵ آوریل به وزارت خارجه در واشنگتن ارسال کرده، گویای تشدید نارضایتی عمومی، رکود روابط دوجانبه و نگرانی فزاینده دیپلماتها از پیامدهای بلندمدت این بحران است. انتشار این مجموعه اسناد توسط نشریه آمریکایی «پولیتیکو»، ابعاد تازهای از فشارهای سیاسی، رسانهای و روانی ناشی از جنگ را آشکار کرده است.
افول جایگاه آمریکا در افکار عمومی جمهوری آذربایجان
در این اسناد تأکید شده است که نگرش جامعه آذربایجان نسبت به آمریکا پس از آغاز جنگ با ایران «به شدت رو به وخامت» گذاشته است. سفارت آمریکا گزارش میدهد که موج انتقادات، فضای رسانهای و محافل نخبگانی را فرا گرفته و اعتماد به واشنگتن به شکل محسوسی کاهش یافته است.
دیپلماتهای آمریکایی تصریح میکنند که:
- آمریکا تحت فشار شدید روایتسازی نیروهای طرفدار ایران قرار دارد.
- بازیگران حامی تهران در فضای سایبری، شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای خبری ابتکار عمل را در دست گرفتهاند.
- دستگاه دیپلماسی آمریکا توان مقابله مؤثر با این روایتها را ندارد.
این وضعیت بهویژه در کشوری مانند جمهوری آذربایجان، که جامعه آن به شدت در معرض رسانههای منطقهای و شبکههای فراملی قرار دارد، اثرگذاری بیشتری داشته است.
توقف و افول روابط واشنگتن – باکو
در تلگرافهای ارسالی از باکو، رابطه میان دو کشور «در بهترین حالت در وضعیت درجا زدن و رکود» توصیف شده است. این در حالی است که پیش از آغاز جنگ، روابط واشنگتن و باکو در مسیر تقویت قرار داشت و حتی پس از نشست میانجیگریشده میان آذربایجان و ارمنستان در سال گذشته، فضای مثبتتری نسبت به آمریکا شکل گرفته بود.
بنا بر گزارشها:
- جنگ با ایران روند عادیسازی و همکاریهای پس از نشست صلح را مختل کرده است.
- بیاعتمادی نسبت به قصد و نیت آمریکا در منطقه قفقاز در حال افزایش است.
- مقامات آذربایجان از پیامدهای منطقهای تنش تهران–واشنگتن نگراناند و این نگرانیها بر رفتار رسانهای و سیاسی آنها اثر گذاشته است.
چرخش معنادار رسانههای جمهوری آذربایجان
بررسی تلگرافهای سفارت نشان میدهد که رسانههای نزدیک به دولت آذربایجان در دو مقطع رفتاری متفاوت از خود بروز دادهاند:
اول:
در ماه نخست پس از حمله ۲۸ فوریه، رسانهها تلاش کردند بیطرف بمانند و حتی برخی رویدادها –از جمله ماجرای پهپاد ایرانی در نخجوان– سبب شد فضای ایرانستیزانه در بخشی از جامعه تقویت شود.
دوم:
اما از اوایل آوریل، رویکرد رسانهها به شکل قابلتوجهی تغییر کرد. اکنون روایت غالب چنین است:
- آمریکا و اسرائیل عامل اصلی شعلهور شدن جنگ هستند.
- واشنگتن فاقد استراتژی خروج و مدیریت بحران است.
با وجود این تغییر لحن، نکته مهم آن است که تمایل حامی ایران در رسانههای آذربایجانی افزایش نیافته است. رسانههای سکولار باکو همچنان نسبت به تهران موضعی انتقادی دارند، اما در عین حال، از عملکرد آمریکا نیز به شدت ناراضیاند.
پیامدهای جنگ برای دستاوردهای سیاسی اخیر واشنگتن در قفقاز
سفارت آمریکا هشدار میدهد که بحران کنونی ممکن است:
- اعتبار واشنگتن به عنوان میانجی در پرونده آذربایجان – ارمنستان را از میان ببرد،
- اعتماد شکلگرفته پس از نشست صلح را تخریب کند،
- و مسیر روابط بلندمدت را به سمت بیثباتی سوق دهد.
از دید دیپلماتهای آمریکایی، اگر روند کنونی ادامه یابد، احتمال دارد که باکو در سیاست خارجی خود استقلال بیشتری از واشنگتن طلب کند و فاصلهگذاری سیاسی در سطح رسمی و غیررسمی افزایش یابد.
ضعف ساختاری در پاسخ رسانهای و دیپلماسی عمومی آمریکا
یکی از نکات مهم تلگرافها، انتقاد شدید دیپلماتهای آمریکایی از محدودیتهای داخلی است. طبق اسناد:
- سفارتخانهها از تولید محتوای مستقل درباره جنگ منع شدهاند.
- آنها مجبورند فقط پیامهای رسمی کاخ سفید یا وزارت خارجه را بازنشر کنند.
- چنین محدودیتی ابتکار عمل را از دست آمریکا خارج کرده، در حالی که ایران از شبکهای منسجم از میمها، فعالان رسانهای و رهبران افکار عمومی استفاده میکند.
این ناتوانی در تأثیرگذاری بر افکار عمومی، در جمهوری آذربایجان بهخصوص مشکلساز شده، زیرا جامعه این کشور به صورت لحظهای در معرض جریانهای رسانهای منطقهای قرار دارد.
فشار و خفقان داخلی در وزارت خارجه آمریکا
تلگرافها همچنین پرده از فضای تنشآلود در داخل وزارت خارجه برمیدارند. طبق گزارشها:
- بسیاری از دیپلماتها از بیان صریح واقعیتها هراس دارند.
- نگرانی از برخورد سیاسی در دولت فعلی باعث شده گزارشها با احتیاط افراطی تهیه شود.
- این فضای درونی، دامنه اقدامات مؤثر دیپلماسی آمریکا در بحران ایران را محدود کرده است.
این وضعیت، به گفته دیپلماتها، یکی از دلایل اصلی ناتوانی واشنگتن در مدیریت افکار عمومی در کشورهایی مانند آذربایجان است.
جمعبندی
اسناد درز کرده نشان میدهد که جنگ آمریکا و ایران پیامدهای سنگینی بر روابط واشنگتن و باکو گذاشته و در مدت کوتاهی:
- نگرش عمومی نسبت به آمریکا در جمهوری آذربایجان را تضعیف کرده،
- روند همکاریهای دو کشور را متوقف ساخته،
- فضای رسانهای را علیه واشنگتن تحریک کرده،
- و توان آمریکا در مدیریت روایتها را به حداقل رسانده است.
در حالی که دولت آذربایجان همچنان مواضعی مستقل و در برخی موارد انتقادی نسبت به ایران دارد، فضای عمومی و رسانهای این کشور اکنون نسبت به آمریکا بدبینتر از گذشته شده است. ادامه این روند میتواند دستاوردهای اخیر واشنگتن در قفقاز را خنثی کند و تأثیرگذاری آن را در تحولات منطقهای کاهش دهد.
