تهدید خروج آمریکا از ناتو؛ ترکیه در برابر یک معادله راهبردی تازه
اظهارات دونالد ترامپ درباره احتمال خروج آمریکا از ناتو، بحثی تازه در محافل سیاسی ترکیه ایجاد کرده است. این مسئله نهتنها آینده این پیمان نظامی، بلکه جایگاه راهبردی آنکارا در ساختار امنیتی غرب و معماری احتمالی جدید دفاعی اروپا را نیز در هالهای از ابهام قرار داده است.
زهرا اخوانزاده – پژوهشگر مسائل ترکیه و قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: اظهارات اخیر دونالد ترامپ درباره احتمال خروج آمریکا از پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، موج تازهای از بحث و تحلیل را در محافل سیاسی ترکیه ایجاد کرده است. اهمیت این موضوع برای ترکیه، صرفاً به دلیل حساسیتهای امنیتی و دفاعی این کشور نیست؛ بلکه عضویت ۷۵ ساله آنکارا در ناتو، لایههای عمیقی از وابستگی، همکاری، چالش و منافع مشترک را ایجاد کرده که هر تحول بنیادین در این پیمان، میتواند بر ساختار سیاسی و امنیتی ترکیه تأثیر بگذارد.
ترامپ در اظهارات اخیر خود، ناتو را یک «ببر کاغذی» توصیف کرده و مدعی شده است که این پیمان طی دههها به امنیت آمریکا کمکی نکرده و تنها هزینههای سنگینی بر دوش ایالات متحده گذاشته است. از نگاه او، آمریکا در حالی بخش عمده بار دفاعی ناتو را تحمل کرده که بسیاری از اعضای اروپایی، در بحرانهای اخیر حاضر به همراهی نشدهاند. این ادعا مخصوصاً در زمینه عدم مشارکت کشورهای اروپایی در حملات اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران مطرح شده است. چنین فضایی باعث شده که برخی تحلیلگران ترک، این پرسش را برجسته کنند که ترکیه طی دهههای عضویت خود در ناتو چه به دست آورده و چه از دست داده است.
نگاهی تاریخی به جایگاه ترکیه در ناتو نشان میدهد که الحاق این کشور در سال ۱۹۵۲، نقطه عطف مهمی در جهتگیری راهبردی آنکارا بوده است. ترکیه در دوران جنگ سرد، به عنوان خط مقدم جهان غرب در برابر اتحاد شوروی شناخته میشد و با داشتن یکی از بزرگترین ارتشهای عضو ناتو، نقش عملیاتی مهمی در محاسبات امنیتی این پیمان ایفا میکرد. در نتیجه، ترکیه به بخشی از ساختار دفاعی غرب تبدیل شد و این وضعیت، طی چند دهه بر سیاست خارجی، قراردادهای نظامی و حتی ساختار دفاعی این کشور تأثیر گذاشته است.
با این حال، بخش قابل توجهی از اندیشمندان، دانشگاهیان و سیاستمداران ترک بر این باورند که عضویت در ناتو، هزینههایی نیز برای آنکارا به همراه داشته است. آنها به نفوذ اطلاعاتی غرب از طریق آموزش گسترده افسران ترک، حمایتهای ادعایی برخی اعضا از گروههای مخالف دولت ترکیه، تحریمهای تسلیحاتی و نبود همکاری عملی در موضوعات امنیت داخلی اشاره میکنند. نمونه بارز این انتقادها، تجربه ترکیه در تلاش برای خرید سامانه دفاع موشکی است؛ کشورهای عضو ناتو حاضر شدند تنها برای مدت کوتاه سامانههای خود را به صورت موقت در اختیار ترکیه بگذارند و با فروش مستقیم مخالفت کردند. نتیجه این روند، خرید سامانه دفاعی از روسیه و در پی آن، اعمال تحریمهای آمریکا و توقف فروش جنگندههای پیشرفته به ترکیه بود.
در همین حال، برخی تحلیلها در ترکیه ارتباط میان مقاومت ایران در جنگ اخیر و شکافهای درونی ناتو را مهم دانستهاند. به باور برخی کارشناسان امنیتی ترکیه، عدم همراهی کشورهای اروپایی با آمریکا در این عملیات نشان داد که اختلاف نظر در داخل ناتو به مرحلهای رسیده که همکاری در بحرانهای جدی منطقهای بیش از گذشته دشوار شده است. از نگاه این تحلیلگران، جنگ با ایران با مداخلات پیشین ناتو در لیبی، عراق یا جبهههای دیگر قابل مقایسه نیست. پیچیدگی جغرافیا، توان دفاعی و ظرفیتهای نظامی ایران، موجب شده که بسیاری از اعضای ناتو از ورود به چنین درگیریای پرهیز کنند.
ادریس آریکان، از مدیران رسانهای در ترکیه، در تحلیلی اشاره کرده که حتی حضور گسترده نیروهای آمریکا و متحدانش نیز لزوماً به معنای موفقیت در یک جنگ بزرگ نخواهد بود. از نگاه او، بسیاری از دولتهای اروپایی با آگاهی از این واقعیت، حاضر به همراهی نشدهاند و همین مسئله، یکی از عوامل اصلی تصمیم ترامپ برای تهدید به خروج از ناتو بوده است.
در کنار همه اینها، بحث دیگری که ترکیه را در موقعیت پیچیدهتری قرار میدهد، احتمال شکلگیری یک ساختار دفاعی جدید در اروپا در صورت خروج آمریکا از ناتو است. برخی تحلیلگران ترک معتقدند که ناتوی بدون آمریکا از نظر ساختار، هویت و کارکرد معنای پیشین خود را از دست میدهد و اتحادیه اروپا تلاش خواهد کرد یک معماری امنیتی تازه طراحی کند. پرسش کلیدی این است که آیا ترکیه، به عنوان کشوری غیرعضو اتحادیه اروپا، در این ساختار جدید جایگاهی برابر خواهد داشت یا صرفاً به عنوان عضو ناظر یا شریک درجه دوم تلقی میشود. برخی گزارشها در رسانههای اروپایی نیز به ایده مشارکت محدود ترکیه اشاره کردهاند، ایدهای که در آنکارا با واکنش سرد مواجه شده است.
با توجه به این شرایط، تغییر احتمالی جایگاه آمریکا در ناتو، روابط ترکیه و واشنگتن را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد. این روابط همین حالا نیز در وضعیت مطلوبی قرار ندارد و با وجود تلاشهای آنکارا برای بهبود مناسبات، سردی قابل توجهی در رویکرد آمریکا مشاهده میشود. از این منظر، هر تحول جدی در ساختار دفاعی غرب، میتواند سطح همکاریهای امنیتی ترکیه و آمریکا را باز هم کاهش دهد.
در مجموع، اظهارات ترامپ تنها یک تهدید لفظی ساده نیست؛ بلکه بحثی است که بازتاب مستقیم آن در میدان سیاست داخلی و خارجی ترکیه دیده میشود. آینده ناتو، معماری امنیتی اروپا و مسیر راهبردی ترکیه، در صورتی که این سناریو تحقق یابد، وارد مرحلهای جدید و پیچیده خواهند شد.
