گزارش راهبردی اندیشکده SDE ترکیه از احیای پروژه «چهار دریا» در هندسه جدید قدرت
اندیشکده «انستیتوی تفکر استراتژیک ترکیه» (SDE) در تحلیلی راهبردی، از بازگشت پروژه بلندپروازانه «چهار دریا» به روی میز مذاکرات آنکارا و دمشق خبر داد. این طرح با اتصال دریای خزر، سیاه، مدیترانه و خلیج فارس، به دنبال تبدیل ترکیه و سوریه به شریان اصلی انتقال نفت و گاز به اروپا است. در شرایطی که انسداد تنگه هرمز امنیت انرژی جهانی را به خطر انداخته، همکاری آنکارا و دولت جدید سوریه میتواند موازنه قدرت را در منطقه به نفع کریدورهای زمینی تغییر دهد.
اندیشکده زاویه: ترکیه به عنوان یکی از بزرگترین واردکنندگان انرژی در منطقه، با وابستگی شدید به واردات، همواره در برابر نوسانات ژئوپولیتیکی و اقتصادی که بر قیمت انرژی اثر میگذارند، آسیبپذیر بوده است. در شرایط کنونی که انسداد تنگه هرمز بازار جهانی را با شوک مواجه کرده، اندیشکده راهبردی «انستیتوی تفکر استراتژیک» (SDE) بار دیگر پروژه بلندپروازانه «چهار دریا» (ابتکار کریدور ۹) را به عنوان راهکاری بنیادین برای عبور از بنبست انرژی و تغییر موازنه قدرت مطرح کرده است.
چشمانداز پروژه: اتصال چهار حوزه آبی راهبردی
پروژه «چهار دریا» فراتر از یک طرح انتقال انرژی، رویایی برای فعالسازی یک شبکه منسجم ترانزیتی در نقطه تلاقی چهار پهنه آبی حیاتی است:
۱. دریای خزر
۲. دریای سیاه
۳. خلیج فارس
۴. دریای مدیترانه
هدف نهایی این دکترین، تبدیل ترکیه و سوریه به دو قطب بیبدیل توزیع انرژی و تجارت بینالمللی است. به عبارتی دو کشور منطقه یعنی ترکیه و سوریه به دو کانون مهم انتقال انرژی و تجارت منطقهای تبدیل شوند. این طرح که نخستین بار در سال ۲۰۰۹ توسط عبدالله گل مطرح شد و با آغاز بحران سوریه به تعویق افتاد، اکنون با تغییرات سیاسی در دمشق و روی کار آمدن دولت «احمد الشرع»، بار دیگر در اولویت دستور کار آنکارا قرار گرفته است.
ابعاد ژئوپولیتیک و دیپلماتیک
سفر «اسعد حسن شیبانی» وزیر امور خارجه سوریه به آنکارا در 9 آوریل گذشته و مذاکرات او با «هاکان فیدان»، نقطه عطفی در احیای این پروژه بود. شیبانی این طرح را «ترسیم دوباره نقشه سیاست و امنیت منطقه» توصیف کرده است. او در کنفرانس خبری مشترک با همتای ترک خود گفته بود: «این پروژه سوریه و ترکیه را به شریان اصلی توزیع انرژی میان خلیج فارس، دریای خزر، دریای مدیترانه و دریای سیاه تبدیل خواهد کرد. با توجه به بیثباتیهایی که در مسیرهای دریایی سنتی وجود دارد، چنین پروژهای برای هر دو کشور و حتی برای کل منطقه یک ضرورت اجتنابناپذیر است.»
در این راستا، احمد الشرع رئیس دولت موقت سوریه نیز پروژه «اتصال چهار دریا» را در دستور کار اجلاس غیررسمی رهبران اتحادیه اروپا و شرکای منطقهای قرار داد؛ اجلاسی که در روزهای ۲۳ و ۲۴ آوریل در قبرس جنوبی برگزار شد. او در این نشست از این طرح با عنوان ابتکار «چهار دریا – ۹ کریدور» یاد کرد.
الشرع در سخنان خود توجه حاضران را به پیامدهای خطرناک بسته شدن تنگه هرمز جلب کرد و در برابر این آزمونهای دشوار که به شریان حیاتی تجارت جهانی آسیب میزنند، بر ضرورت جهانی چنین پروژهای تاکید کرد. او گفت: «ما با یک مسئولیت تاریخی روبهرو هستیم؛ مسئولیتی که نیازمند تدوین راهبردی برخاسته از قلب منطقه ماست.»
به گفته او، سوریه میتواند در این چارچوب به یک شریان امن و جایگزین برای انتقال انرژی تبدیل شود. الشرع در توضیح اهمیت این طرح اظهار داشت: «ما یک امکان مهم و ارزشمند را به شرکای خود در مدیترانه و خلیج فارس ارائه میدهیم. سوریه میتواند به شریان امنی تبدیل شود که آسیای مرکزی و خلیج فارس را به قلب قاره اروپا متصل میکند.»
در سوی دیگر، حمایت «تام باراک»، نماینده ویژه دولت ترامپ از این پروژه، نشاندهنده ظرفیت سوریه برای تبدیل شدن به جایگزینی راهبردی در زمان بحرانهای خلیج فارس است. واشینگتن نیز به این پروژه به عنوان ابزاری برای تضمین امنیت انرژی اروپا مینگرد. تام باراک در سخنرانی خود در کنفرانسی که در ماه مارس توسط شورای آتلانتیک و شورای بازرگانی سوریه – آمریکا در واشنگتن برگزار شد، با اشاره به ظرفیت ژئوپولیتیکی سوریه برای ایجاد یک مسیر جایگزین در شرایط بحران امنیت انرژی در تنگه هرمز گفته بود: «ترکیه و سوریه میتوانند به مرکز اصلی توزیع انرژی برای جهان تبدیل شوند.»
زیرساختهای کلیدی و شبکههای انتقال
تحقق دکترین «چهار دریا» مستلزم اجرای زنجیرهای از پروژههای زیربنایی است:
- بخش نفت: بازسازی خط لوله «کرکوک-بانیاس» و احیای خط لوله «ترانس عرب» (تاپلاین) برای انتقال نفت عربستان، امارات و کویت به مدیترانه.
- بخش گاز: انتقال گاز قطر از مسیر سوریه به ترکیه و اروپا، در کنار اتصال منابع گاز ترکمنستان (چهارمین ذخایر بزرگ جهان) از طریق دریای خزر به این شبکه.
- شبکه ریلی: نوسازی راهآهن حجاز جهت ایجاد خط آهن پرسرعت که ترکیه، سوریه، اردن، عربستان و عمان را به هم متصل کرده و دریای سرخ را به قلب اروپا پیوند میزند.
چالشها و رقابتهای منطقهای
علیرغم جذابیتهای استراتژیک، این پروژه با چالشهای جدی روبروست:
۱. هزینه مالی: برآورد سرمایهگذاری مورد نیاز بین ۵۵ تا ۷۰ میلیارد دلار است که تامین آن فراتر از توان فعلی آنکارا و دمشق است.
۲. کریدورهای رقیب: پروژه هند-خاورمیانه-اروپا (IMEC) با مشارکت امارات، عربستان و رژیم صهیونیستی در تلاش است بندر حیفا را به نقطه ثقل جایگزین تبدیل کند.
۳. امنیت پایدار: تداوم حملات رژیم صهیونیستی به خاک سوریه یکی از موانع اصلی تثبیت ثبات لازم برای سرمایهگذاریهای کلان بینالمللی است.
نتیجهگیری
از نگاه انستیتوی تفکر استراتژیک، سوریه از یک منطقه جنگی در حال گذار به یک «پل زمینی طبیعی» برای اوراسیای غربی است. لغو تدریجی تحریمها و رویکرد مثبت سازمانهای بینالمللی به دولت جدید سوریه، نشاندهنده پذیرش این نقش جدید است.
در نهایت، پروژه «چهار دریا» پیونددهنده سرنوشت اقتصادی و امنیتی ترکیه و سوریه است. موفقت این طرح نهتنها موقعیت ژئوپولیتیک آنکارا را تثبیت میکند، بلکه کشورهای اروپایی را ناچار خواهد ساخت تا برای تضمین جریان انرژی خود، فشارها بر رژیم صهیونیستی جهت توقف تنشآفرینی در سوریه را افزایش دهند. سوریه اکنون بیش از هر زمان دیگری، کلید امنیت انرژی در جهان پسابحران است.
