علل و چرایی نگرانی روسیه از توافق هستهای ارمنستان و آمریکا
توافق همکاری هستهای غیرنظامی میان ایالات متحده و ارمنستان، ممکن است به دور جدیدی از تنشهای ژئوپلیتیک در قفقاز جنوبی دامن بزند. چرا که در گام اول مسکو را نسبت به از دست دادن نفوذش در این منطقه بهشدت نگران کرده است. واکنش تند کرملین به این توافق، نمایشگر تلاشهای ارمنستان برای کاهش وابستگی به روسیه و نزدیکی به غرب است.
مهرداد محبی نیا- پژوهشگر مسائل قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: امضای توافق همکاری هستهای غیرنظامی میان ایالات متحده و ارمنستان، به یکی از نقاط عطف رقابت ژئوپلیتیک در قفقاز جنوبی تبدیل شده است. واکنش تند و چندلایه کرملین به این توافق، پرده از نگرانی عمیق مسکو درباره آینده نفوذ خود در منطقهای برمیدارد که زمانی حیات خلوت انحصاریاش محسوب میشد. این نگرانی تنها معطوف به از دست دادن یک بازار نیست، بلکه به معنای فروپاشی تدریجقدرت نرم روسیه در اوراسیا و تهدیدی برای زنجیره تأمین مالی ماشه جنگی آن در اوکراین است.
از راکتور شوروی تا راکتور آمریکایی
ارمنستان که از نظر انرژی و امنیت وابستگی تاریخی به روسیه داشته، با پیشنهاد جایگزینی نیروگاه هستهای فرسوده متسامور با فناوری مدرن مدولار آمریکایی، عملاً اعلام کرده که به دنبال متنوعسازی شرکای راهبردی خود است. هرچند ایروان هنوز قراردادی امضا نکرده، اما تمایل آشکار آن به فناوری پیشرفته و طراحی مدولار آمریکایی که رهبری جهانی آن را در اختیار دارد، نشاندهنده تغییر جهت دیپلماتیک عمیقتری است. این حرکت در ادامه تلاشهای دولت نیکول پاشینیان برای کاهش وابستگی اقتصادی به مسکو و نزدیکی به غرب، بهویژه پس از جنگ ۲۰۲۰ قرهباغ، معنا پیدا میکند.
واکنش هراسآلود مسکو
دقایقی پس از اعلام توافق، واکنش روسیه برانگیخته شد. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، با زیر سئوال بردن تجربه و کارایی فناوری آمریکایی، مدعی شد راکتورهای روسی ارزانتر و سریعتر ساخته میشوند. ماریا زاخارووا از وزارت خارجه روسیه نیز پا را فراتر نهاد و با لحنی تند، فناوری مدولار آمریکا را «آزمایشنشده و صرفاً روی کاغذ» خواند و ارمنستان را به «میدان آزمایش» تبدیل شدن برای واشنگتن تهدید کرد.
اما حملات لفظی تنها بخشی از استراتژی بود. مسکو همزمان پیشنهادهای مالی بلندپروازنهای برای ایروان روی میز گذاشت. از ارائه مدلهای مالی ترجیحی برای ساخت نیروگاه جدید گرفته تا تعهد به بازسازی دو بخش حیاتی از شبکه ریلی ارمنستان که آن را به آذربایجان و ترکیه متصل میکند. این پیشنهادها با هدف جبران خلاء اقتصادی و ایجاد مانع در مسیر همکاری ایروان – واشنگتن طراحی شدهاند.
ریشههای عمیق نگرانی کرملین
سئوال این است؛ چرا کرملین تا این حد نسبت به یک توافق انرژی غیرنظامی حساس است؟ دستکم سه دلیل را میتوان برشمرد:
نخست، شکستن انحصار هستهای روسیه؛ بازار انرژی هستهایی اوراسیا برای دههها در انحصار شرکت دولتی روساتم بود. ورود آمریکا به این بازار (با مذاکره با ارمنستان، آذربایجان و حتی قزاقستان) به معنای پایان این انحصار و تضعیف یکی از ابزارهای کلیدی نفوذ مسکو است. روساتم نه تنها یک بنگاه اقتصادی، که یک اهرم ژئوپلیتیک حیاتی برای کرملین محسوب میشود.
دوم، تأمین مالی جنگ اوکراین؛ درآمدهای حاصل از صادرات فناوری و سوخت هستهای یکی از منابع باارزش ارزی برای روسیه است که مستقیماً به بودجه جنگی آن در اوکراین سرازیر میشود. از دست دادن هر قرارداد هستهای، به ویژه در همسایگی خود، ضربهای مالی به ماشه جنگی کرملین وارد میکند.
سوم، الگوسازی برای سایر کشورها؛ ارمنستان تنها یک مورد نیست، بلکه میتواند الگویی برای دیگر کشورهای اوراسیایی باشد که به دنبال کاهش وابستگی به روسیه هستند. اگر ایروان بتواند با موفقیت به سمت فناوری غربی حرکت کند، پیام روشنی برای کشورهایی مانند قزاقستان یا ازبکستان خواهد داشت که آنها نیز به دنبال شرکای جایگزین در حوزه انرژی هستند.
نکته پایانی
توافق هستهای آمریکا و ارمنستان، اساساً نشانهای از بازآرایی عمیق ژئوپلیتیک در قفقاز است. واکنش عصبی و چندوجهی روسیه نشان میدهد که کرملین به خوبی از تبعات این تغییر آگاه است: تضعیف جایگاه سنتی خود به عنوان تأمینکننده انحصاری امنیت و انرژی در منطقه، و باز شدن پای رقیب راهبردی به حیات خلوت تاریخیاش. در شرایطی که جنگ اوکراین منابع مسکو را تحلیل برده، این ضربه جدید میتواند آغازگر زوال تدریجی نفوذ روسیه در اوراسیا باشد؛ فرایندی که ارمنستان پیشگام آن شده و دیگران ممکن است به زودی از آن پیروی کنند.
