بازتعریف روابط فرانسه و ترکیه در عصر جنگ روایتها
روابط آنکارا و پاریس در سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری رنگ رقابت به خود گرفته است. اختلاف بر سر مسائل منطقهای، نقش پکک در سیاست اروپا و نگاه متفاوت دو کشور به تحولات خاورمیانه، باعث شده پیوند امنیتی آنها در قالب ناتو به میدانی از جنگ روایتها و فشارهای سیاسی بدل شود.
سجاد هدایتی – کارشناس مسائل فرانسه و اروپا
اندیشکده زاویه: روابط ترکیه و فرانسه در سالهای اخیر بیش از آنکه نشانه یک همکاری پایدار میان دو عضو پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) باشد، به رقابتی چندلایه سیاسی و راهبردی تبدیل شده است. اگرچه دو کشور در ظاهر در یک چارچوب امنیتی مشترک قرار دارند، اما نگاه متفاوت آنها به تحولات منطقهای و تعریف منافع ملی باعث شده روابطشان بارها وارد فضای تنش و رقابت شود.
در این چارچوب، ترکیه از سوی بخشی از محافل سیاسی و رسانهای فرانسه نه صرفاً بهعنوان یک همپیمان بلکه بهعنوان بازیگری رقیب دیده میشود؛ کشوری که گسترش نفوذ منطقهای آن میتواند بر موازنه قدرت در پیرامون اروپا و مدیترانه اثر بگذارد. همین برداشت زمینهساز رقابت در حوزههای سیاسی، امنیتی و رسانه ای شده است. این رقابت تا آنجا پیش رفته که فرانسه به مهمترین مانع و مخالف پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا محسوب میشود. این مسئله به خوبی بازگو کننده این است که فرانسه ترکیه را یک خطر برای خود میداند و برای مقابله با این خطر اقدام میکند اما نه به صورت آشکار و فوری بلکه تدریجی و پنهان.
از همکاری رسمی تا رقابت عملی
در سطح راهبردی، اختلاف میان دو کشور تنها به یک پرونده خاص محدود نمیشود. ترکیه خود را قدرتی منطقهای میداند که حق دارد بر اساس اولویتهای امنیتی خود عمل کند، در حالیکه فرانسه تلاش میکند نقش سنتی و نفوذ سیاسی خود را در مناطق پیرامونی یعنی کشورهای عراق، لبنان، سوریه و حتی ترکیه حفظ کند و در تنشهای مرزی بین یونان و ترکیه نیز خود را در جبهه یونان قرار میدهد.
این تفاوت نگاه سبب شده هر اقدام طرف مقابل گاه نه بهعنوان همکاری، بلکه در قالب رقابت تعبیر شود. در نتیجه، حتی مسائل امنیتی و موضوعات مرتبط با گروههای مسلح نیز وارد فضای اختلاف سیاسی شدهاند.
مسئله پکک؛ ابزار فشار از نگاه ترکیه
یکی از حساسترین موضوعات در روابط دو کشور، مسئله پکک است؛ گروهی که در فهرست سازمانهای تروریستی اتحادیه اروپا قرار دارد و خود فرانسه نیز در مواضع رسمی به این جایگاه اشاره کرده است و آنکارا نسبت به نحوه برخورد سایر کشور ها با آن حساسیت بسیار بالایی دارد.
از دیدگاه ترکیه در برخی روایتهای رسانهای در اروپا و بهویژه در فضای رسانهای فرانسه، گاهی این گروه با تعابیری نرمتر مانند «گروه اپوزیسیون کرد» یا «نیروهای مخالف» معرفی میشود. از نگاه آنکارا، این نوع واژهپردازی صرفاً یک تفاوت زبانی نیست بلکه تلاشی برای تغییر چارچوب ذهنی مخاطب و کاهش حساسیت نسبت به ماهیت امنیتی این گروه بهشمار میرود.
در همین چارچوب تحلیلهای نزدیک به نگاه ترکیه بر این باورند که فرانسه مایل است از موضوع پکک بهعنوان یک ابزار فشار سیاسی علیه ترکیه استفاده کند؛ ابزاری که بیشتر از مسیر فضای رسانهای و شکلدهی افکار عمومی عمل میکند تا رویارویی مستقیم.
جنگ رسانهای و اهمیت واژهها
در سیاست بینالملل، انتخاب واژهها نقش تعیینکنندهای در شکل دادن به افکار عمومی دارد. زمانی که از یک گروه با عنوان «تروریستی» یاد میشود، مشروعیت سیاسی آن بهشدت زیر سؤال میرود؛ اما استفاده از واژههایی مانند «اپوزیسیون» یا «جنبش سیاسی» و «حزب مخالف» میتواند برداشت متفاوتی ایجاد کند.
ترکیه این مسئله را یک تهدید بالقوه برای امنیت خود میداند. از نگاه آنکارا، تغییر در نوع روایت ممکن است در بلندمدت به عادیسازی تصویر این گروه و کاهش حساسیت جهانی نسبت به فعالیتهای آن منجر شود. به همین دلیل، ترکیه بههیچوجه نمیخواهد پکک از سوی هیچ کشوری با عنوانی کمتر از «سازمان تروریستی» شناخته شود.
فشار سیاسی و احساس تهدید امنیتی
درک ترکیه از شرایط موجود این است که روایتهای نرمتر درباره پکک میتواند آنکارا را تحت فشار سیاسی قرار دهد و انعکاس این مطالب در کشور ترکیه گروههای سیاسی را در مقابل هم قرار میدهد و از آن به عنوان منبع برای مقابله با دولت در نوع برخوردش با این گروه استفاده کنند و در نهایت و پس از جنگهای نرم رسانهای ترکیه را در مقابل این گروه به نرمش دعوت کند؛ زیرا دولت ترکیه در چنین فضایی ناچار میشود مواضع امنیتی خود را بارها توضیح دهد و از سیاستهایش دفاع کند.
این نگرانی تنها جنبه سیاسی ندارد، بلکه به احساس تهدید امنیتی نیز مربوط میشود. از دید ترکیه، هرگونه تغییر در شیوه توصیف این گروه میتواند پیامدهای عملی داشته باشد و بر نحوه برخورد بازیگران خارجی با آن اثر بگذارد. به همین دلیل، آنکارا نسبت به این مسئله واکنشی حساس و قاطع نشان میدهد. نرمش ترکیه در مقابل پکک میتواند تمامیت ارضی، سیاسی و… را در این کشور و مرزهایش دچار آشوب کند.
آینده روابط
روابط ترکیه و فرانسه امروز ترکیبی از همکاری رسمی و رقابت واقعی است. هرچند دو کشور در یک چارچوب امنیتی مشترک حضور دارند، اما تفاوت در نگاه راهبردی و تعریف تهدیدها باعث شده تعامل میان آنها همواره با نوعی تنش پنهان همراه باشد. در این میان، موضوع پکک به یکی از نقاط اصلی اختلاف تبدیل شده است؛ جایی که ترکیه احساس میکند نوع روایتسازی رسانهای میتواند به ابزاری برای فشار سیاسی و حتی تهدید امنیتی تبدیل شود. به همین دلیل، جنگ روایتها و رقابت رسانهای اکنون بخشی جداییناپذیر از رابطه پیچیده میان دو کشور به شمار میرود.
