İsrail tehdidi gölgesinde sınırlı caydırıcılık
Katar-Türkiye Savunma Anlaşması İki Ülkenin Ulusal Güvenliğini Ne Ölçüde Sağlıyor ve Güvence Altına Alıyor?!

Zaviye Enstitüsü: Katar ile Türkiye arasında geçtiğimiz günlerde İstanbul’da iki ülke yetkilileri tarafından imzalanan savunma anlaşması, Batı Asya ve Körfez kıyılarındaki güvenlik ilişkilerinin yeniden düzenlendiğinin ve bölge ülkelerinin artan tehditler karşısındaki kırılganlıklarını azaltma çabasının bir göstergesidir. Askerî iş birliği, ortak tatbikatlar, savunma sanayilerinin geliştirilmesi ve dış saldırılar karşısında ortak tutum alınmasını vurgulayan bu anlaşma, İsrail’in askerî eylemlerinin ve bunlardan kaynaklanan krizlerin devam ettiği; mevcut bölgesel güvenlik mekanizmalarının yetersizliğinin daha belirgin hâle geldiği bir ortamda imzalanmıştır.
Bu çerçevede temel soru, bu tür anlaşmaların gerçek tehditler karşısında ne ölçüde etkili olabileceği ve bölgesel güvenliğin temel denklemlerinde bir değişiklik olmaksızın sürdürülebilir bir caydırıcılık oluşturma kapasitesine gerçekten sahip olup olmadığıdır.
İlk olarak, Doha ile Ankara arasındaki anlaşma, Katar’ın güvenlik güvencelerini çeşitlendirme ve Türkiye’nin stratejik derinliğini genişletme çabaları çerçevesinde değerlendirilmelidir. El-Udeid askerî üssüne ev sahipliği yapan ve Washington’la yakın ilişkilere sahip olan Katar, bölge dışı güçlere dayanmanın tehditlere karşı mutlaka dokunulmazlık anlamına gelmediğini fark etmiştir. Türkiye de askerî kapasitesinden ve savunma sanayisinden yararlanarak Körfez’in güvenlik düzenlemelerindeki konumunu güçlendirmeye çalışmaktadır. Bununla birlikte, askerî ortakların sayısındaki artış, güvenlikte orantılı bir artışa mutlaka yol açmaz.
Daha fazlasını okuyun: İran ile Türkiye arasında doğrudan çatışma ihtimali; gerilimin tırmanmasına ilişkin üç tehlikeli senaryo
İkinci olarak, bu anlaşmanın en önemli sınırlılığı, bölge güvenliğini etkileyen tehditlerin niteliğidir. İsrail’in Gazze, Lübnan ve Suriye’deki askerî eylemleri ve bölgesel gerilimlerin kapsamının genişlemesi, ikili savunma paktlarının, güvenlik hesaplarını bölge devletlerinin birçoğunun kaygılarından bağımsız olarak sürdüren bir aktörü gerçekten kontrol altına alıp alamayacağı sorusunu gündeme getirmiştir.
Son gelişmelerin deneyimi, bölgedeki savaş, güvensizlik ve istikrarsızlığın en büyük kaynağı olan İsrail’in operasyonlarını genişletmesini önlemek için siyasi ve askerî ittifakların varlığının tek başına güvence oluşturmadığını göstermektedir. Bu nedenle, pratik mekanizmalar ve ortak siyasi irade bulunmaksızın, Katar ile Türkiye arasındaki anlaşmanın İsrail karşısında caydırıcılık oluşturma kapasitesini abartmak gerçekçi olmayacaktır.
Üçüncü olarak, yeni anlaşma, Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan ve diğer bazı İslam ülkeleri arasında bir savunma iş birliği ağının oluşması sürecinin devamı niteliğindedir. Bu süreç askerî kapasitenin geliştirilmesine ve silah tedarikinde bağımlılığın azaltılmasına katkı sağlayabilse de üyelerin stratejik öncelikleri arasındaki farklılıklar, bazı ülkelerin ABD’ye bağımlılığı ve tehditlere ilişkin ortak bir anlayışın bulunmaması, söz konusu iş birliğinin etkinliğini sınırlandırmaktadır. Tehdidin kaynağı ve buna nasıl karşı konulacağı konusunda uzlaşamayan ittifaklar, kriz koşullarında ortak eylem aracı olmaktan ziyade sembolik düzenlemelere dönüşebilir.
Dördüncü olarak, temel mesele dışarıdan ithal edilen güvenlik ile bölge içinden üretilen güvenlik arasındaki ayrımdır. Son birkaç on yılın deneyimi, yabancı güçlerin ve üslerin yaygın varlığının Batı Asya’yı ve Körfez kıyılarını istikrarlı bir bölgeye dönüştüremediğini göstermiştir. Kalıcı güvenlik, bölge ülkelerinin ortak sorumluluğu üstlenerek diyalog, güven artırıcı önlemler, saldırmazlık ve anlaşmazlıkların çözümü mekanizmalarını oluşturmasıyla tesis edilir.
Daha fazlasını okuyun: Ankara için Yemen tuzağı; Trump Türkiye’yi maliyetli bir savaşa mı sürüklüyor?
Bu çerçevede Katar ile Türkiye arasındaki savunma iş birliği, sınırlı bloklaşmaların ve dışa bağımlılıkların yeniden üretilmesine yol açmak yerine, ancak kapsayıcı bir bölgesel güvenlik sisteminin güçlendirilmesine katkı sağladığı takdirde daha büyük bir stratejik değer taşıyacaktır.
Gelecek perspektifinde, Katar ile Türkiye arasındaki anlaşmanın kısa vadede askerî koordinasyonun artmasına, silahlanma alanındaki iş birliğinin geliştirilmesine ve iki ülkenin siyasi konumunun güçlenmesine yol açması muhtemeldir; ancak bunun bölgesel istikrarı etkili biçimde destekleyen bir unsura dönüşmesinin önünde ciddi engeller bulunmaktadır. İsrail’in askerî operasyonlarını genişletmesinden kaynaklanan tehdit kontrol altına alınmadığı, devletlerin egemenliğinin ihlaline karşı hesap verebilirlik mekanizmaları güçlendirilmediği ve bölgesel güçler kolektif güvenliğin gerekliliği konusunda uzlaşmadığı sürece, bu tür anlaşmalar daha çok ihtiyat amaçlı ve sınırlı bir işlev görecektir.
Uzun vadede iki yol öngörülebilir: dağınık ittifak kurma çabalarının ve güvenlik rekabetlerinin sürmesi ya da İran ve Arap ülkeleri de dâhil olmak üzere bölgedeki tüm ülkelerin katılımıyla kapsayıcı bir güvenlik mimarisine yönelinmesi. İkinci yol, blokçu bakış açısının aşılmasını, güvenlik alanında dış güçlere bağımlılığın azaltılmasını ve savaş kışkırtıcılığını kontrol altına almakla devletlerin egemenliğine saygı göstermek için ortak siyasi iradenin oluşmasını gerektirmektedir.
Genel olarak, Katar ile Türkiye arasındaki savunma anlaşması, Batı Asya’nın güvenliğinin sağlanmasında belirleyici bir dönüm noktası olarak değerlendirilmemelidir. Bu anlaşma tarafların savunma kapasitesini güçlendirebilir; ancak bölgesel krizlerin köklü biçimde çözülmesinin yerini tutmayacaktır. İsrail’in askerî faaliyetlerinden kaynaklanan tehditler devam ettiği ve bölge ülkeleri güvenliklerini büyük ölçüde dış güçlerin desteğinde aradığı sürece, ikili anlaşmalar kalıcı bir barışı garanti edemez. Orta Doğu’nun güvenliğinin geleceği, savunma anlaşmalarının sayısından ziyade, bölge ülkelerinin ortak sorumluluğuna dayanan, kapsayıcı ve iç dinamiklerle şekillenen bir güvenlik düzeninin oluşmasına bağlı olacaktır.
H
Okur yorumları