İçeriğe geç
Zaviye Stratejik Araştırmalar Enstitüsü Zaviye Stratejik Araştırmalar Enstitüsü

Ekonomik Serbestleşmeden Jeopolitik Hırsa

Türkiye ekonomisi: Neoliberalizmden bölgesel güce uzanan 46 yıllık yolculuk

2 Kasım 2026 5 dk okuma
Türkiye, 1980’den bu yana ekonomik küreselleşmeden, yapısal reformlardan ve jeopolitik kapasitesinden yararlanarak bölgede etkili bir güç hâline gelmiştir; ancak ekonomik büyüme, siyasi gücün merkezileşmesi ve dışa bağımlılık arasındaki çelişki, ülkenin geleceğini etkilemeye devam etmektedir.
Türkiye ekonomisi: Neoliberalizmden bölgesel güce uzanan 46 yıllık yolculuk

Zaviye Enstitüsü: Türkiye’de 1980’den günümüze yaşanan dönüşümler, yalnızca devletçi ekonomiden serbest piyasaya geçiş ya da Batı’ya bağımlı bir ülkenin uluslararası sistemde aktif bir aktöre dönüşmesi olarak görülemez. Bu dönüşümler, devlet, piyasa, toplum ve uluslararası sistem arasındaki ilişkinin yeniden tanımlanmasını ifade etmektedir; Türkiye bu süreçte ekonomik küreselleşmeden, jeopolitik konumundan, ticaret ağlarından ve askerî ve kültürel kapasitesinden yararlanarak konumunu yükseltmeye çalışmıştır.

Bu analizin temel hipotezi, Türkiye’de neoliberalizmin ekonomik bir model olmanın ötesinde devletin yeniden yapılandırılması, yeni sınıfların oluşumu ve bölgesel etkinliğin genişletilmesi için bir araç olduğudur; önemli kazanımlar yaratırken ekonomik büyüme, stratejik özerklik, sosyal adalet ve kurumsal istikrar arasında çelişkiler ortaya çıkaran bir modeldir.

1980’ler; Neoliberalizmin başlangıcı ve devletin yeniden tanımlanması

1970’lerin sonundaki ekonomik kriz ve 1980 askerî darbesi, Türkiye’nin piyasa ekonomisine yönelmesinin zeminini hazırladı. 24 Ocak 1980 Ekonomik Kararları ve Turgut Özal’ın politikaları, özellikle 1983 sonrasında, ihracatın geliştirilmesine, ticari engellerin azaltılmasına, yabancı sermayenin çekilmesine, döviz işlemlerinin serbestleştirilmesine ve özel sektörün genişletilmesine odaklandı.

Bu politikalar, özellikle Anadolu kentlerinde sanayi ihracatının büyümesine ve yeni girişimcilerin ortaya çıkmasına katkıda bulundu. Bununla birlikte ekonomik serbestleşme, askerî darbenin ardından işçi hakları ve toplumsal örgütlenmeler üzerindeki kısıtlamaların sürdüğü koşullarda gerçekleşti. Dolayısıyla Türkiye modeli, başlangıcından itibaren temel bir çelişki taşıyordu: buna denk düşen bir siyasi serbestleşme olmaksızın ekonomik serbestleşme. Devlet bazı doğrudan ekonomik faaliyetlerden çekildi, ancak kalkınmayı yönlendirme ve toplumu siyasi olarak yönetme rolünü korudu.

1990’lar; Finansal entegrasyon ve ekonomik kırılganlık

1990’larda Türkiye, 1989’da sermaye hareketlerinin serbestleştirilmesiyle küresel ekonomiye daha fazla entegre oldu. Bununla birlikte denetleyici kurumların zayıflığı, kronik enflasyon, bütçe açıkları, koalisyon hükümetlerinin istikrarsızlığı ve yabancı sermayeye bağımlılık, ekonominin kırılganlığını artırdı ve 2000 ve 2001 finansal krizlerine yol açtı.

Aynı dönemde, 1995’te imzalanan ve 1996’da yürürlüğe giren Türkiye-Avrupa Birliği Gümrük Birliği, Türkiye’nin Avrupa ile sanayi ve ticaret bağlarını güçlendirdi. Bu dönemin deneyimi, kurumsal istikrar ve devletin düzenleyici kapasitesi olmaksızın küresel ekonomiye entegrasyonun kalıcı ekonomik güce zorunlu olarak dönüşmediğini gösterdi.

2001-2013 yılları; Yapısal reformlar ve ekonomik gücün yükselişi

2001 krizi, bankacılık sisteminde reform yapılmasının, mali disiplinin güçlendirilmesinin ve ekonomi politikalarının yeniden yapılandırılmasının zeminini hazırladı. Adalet ve Kalkınma Partisi’nin 2002’de iktidara gelmesiyle birlikte yabancı sermayenin çekilmesi, altyapının geliştirilmesi, kredilerin genişletilmesi ve Avrupa ile bölgesel pazarlarla ticaretin güçlendirilmesi hız kazandı.

Otomotiv, tekstil, beyaz eşya, inşaat ve gıda sektörlerinin büyümesi ile Anadolu’daki orta ve küçük ölçekli işletmelerin ortaya çıkışı, yeni düzenin ekonomik ve toplumsal temellerini güçlendirdi. Adalet ve Kalkınma Partisi hükümeti de ilk yıllarında kurumsal reformlar ve Avrupa Birliği’ne üyelik sürecinin ilerletilmesi yoluyla siyasi sistemin geleneksel kısıtlamalarının bir bölümünü azalttı.

Dış politikada Türkiye, Orta Doğu, Kafkasya, Afrika ve Orta Asya ile ilişkilerini genişletmeye yöneldi; ticareti, diplomasiyi ve yumuşak gücü nüfuz araçlarına dönüştürdü. Bununla birlikte yürütme gücünün kademeli olarak merkezileşmesi ve bazı kurumların bağımsızlığının zayıflaması, sonraki sorunların zeminini hazırladı. Bu dönemin başlıca kazanımı, ekonomik kapasitenin siyasi ve bölgesel nüfuza dönüştürülmesiydi; tam ekonomik bağımsızlığa ulaşılması ya da demokratik kurumların sağlamlaştırılması değil.

2013-2020 yılları; Büyüme modelinin aşınması ve güç merkezli yaklaşımın pekişmesi

2013’ten itibaren Gezi protestoları, siyasi gerilimler, güvenlik krizleri, 2016’daki başarısız darbe girişimi ve 2018’de başkanlık sisteminin kurulması, Türkiye’nin siyasi ve ekonomik ortamını dönüştürdü.

Büyüme modeli, inşaat, krediler, iç talep ve dış finansman kaynaklarına dayanmaya devam etti. Enerji ve teknoloji ithalatına bağımlılık, sürekli döviz ihtiyacı, Merkez Bankası’nın bağımsızlığına duyulan güvenin azalması ve liranın dalgalanmaları, bu modelin sınırlarını açığa çıkardı.

Dış alanda da Türkiye, “ticaret yoluyla entegrasyon” modelinden ekonomik, diplomatik ve askerî araçların bileşimine doğru ilerledi. Suriye’deki askerî operasyonlar, bölgesel çatışmalarda daha aktif bir varlık gösterilmesi ve savunma sanayisinin geliştirilmesi, Ankara’nın stratejik özerkliğini artırma çabasına işaret ediyordu. Bununla birlikte stratejik özerklik, ekonomik kendi kendine yeterlilikle aynı şey değildir; zira Türkiye ihracat pazarlarına, yabancı teknolojiye, uluslararası sermayeye ve enerji ithalatına hâlâ bağımlıdır.

2020-2026 yılları; Küresel fırsatlar ve yapısal kısıtlamalar

Uluslararası sistemdeki gelişmeler, Ukrayna savaşı, Orta Doğu’daki çatışmalar ve tedarik zincirlerinin yeniden düzenlenmesi, Türkiye için yeni fırsatlar yaratmıştır. Avrupa’ya coğrafi yakınlığı, sanayi altyapısı ve lojistik kapasitesi, ülkeyi üretim zincirlerinin aktarılması veya çeşitlendirilmesi için bir seçenek hâline getirmiştir. Bununla birlikte bu fırsatlardan sürdürülebilir biçimde yararlanılması, verimliliğin artırılmasını, teknoloji yatırımlarını ve ekonomik istikrarı gerektirmektedir.

Güvenlik alanında savunma sanayisinin, özellikle insansız hava araçları ve askerî sistemlerin geliştirilmesi, Türkiye’nin ihracat kapasitesini ve bölgesel nüfuzunu artırmıştır. Ankara ayrıca NATO üyeliğini sürdürürken Avrupa ile ekonomik ilişkiler, Ukrayna ile iş birliği ve Rusya ile Orta Doğu ülkeleriyle etkileşim üzerinden çok yönlü bir dış politika izlemektedir.

Daha fazla okuyun: İHA savaşı gölgesinde Türkiye’nin deniz güvenliğinin kırılganlığı

Ekonomik alanda son yıllardaki istikrar politikaları enflasyonun nispeten azalmasına katkı sağlamıştır. Uluslararası Para Fonu’nun Şubat ۲۰۲۶ tarihli değerlendirmesine göre yıllık enflasyon, Eylül ۲۰۲۴’teki %۴۹٫۴ seviyesinden Aralık ۲۰۲۵’te %۳۰٫۹’a gerilemiştir. Fon ayrıca Türkiye ekonomisinin ۲۰۲۵ yılında %۴٫۱ büyüdüğünü tahmin etmiş ve ۲۰۲۶ yılı için %۴٫۲’lik büyüme öngörmüştü. Bununla birlikte yüksek enflasyon, satın alma gücündeki gerileme, yaşam maliyeti ve dış finansman ihtiyacı Türkiye ekonomisinin başlıca sorunları olmaya devam etmektedir.

Sonuç

Türkiye’nin ۱۹۸۰’den ۲۰۲۶’ya uzanan dönüşümü beş stratejik çelişki çerçevesinde açıklanabilir:

Birincisi, neoliberalizm ile güçlü devlet arasındaki çelişki: Türkiye, iç kapitalizmi genişletmek için ekonomik serbestleşmeden yararlanmış, ancak kaynakların tahsisinde ve büyük projelerin yönlendirilmesinde devletin rolünü korumuştur. Dolayısıyla ülkenin modeli piyasa ekonomisi, seçici devlet müdahalesi ve siyasi gücün merkezileşmesinin bileşiminden oluşmaktadır.

İkincisi, büyüme ile kalkınma arasındaki çelişki: Üretim, ihracat ve altyapıdaki artış, zorunlu olarak verimliliğin, sosyal adaletin ve teknolojik kalkınmanın ilerlemesi anlamına gelmemektedir. Orta gelir tuzağından çıkış, bilgi temelli bir ekonomiye yönelmeye bağlıdır.

Daha fazla okuyun: Türkiye’nin Z kuşağı; gelecek arayışındaki bir nesil

Üçüncüsü, stratejik özerklik ile karşılıklı bağımlılık arasındaki çelişki: Türkiye bölgesel hareket serbestisini artırmaya çalışmakta, ancak Avrupa pazarına, enerjiye, teknolojiye ve dış sermayeye bağımlılığı manevra alanını sınırlamaktadır. Etkili strateji, bağımlılıkların çeşitlendirilmesini ve pazarlık gücünün artırılmasını gerektirmektedir.

Dördüncüsü, dış güç ile iç kurumsal kapasite arasındaki çelişki: Askerî ve diplomatik nüfuz, ancak parasal istikrar, hukuki öngörülebilirlik, yatırımcı güveni ve etkin yönetişimle desteklendiğinde kalıcı olacaktır.

Beşincisi, küresel fırsatlar ile yapısal kısıtlar arasındaki çelişki: Coğrafi konum ve sanayi kapasitesi, sermayenin çekilmesi ve üretim zincirlerinin taşınması için fırsatlar sunmaktadır; ancak bunlardan yararlanılması, teknolojinin geliştirilmesini, eğitim reformunu ve yönetişim kalitesinin iyileştirilmesini gerektirmektedir.

Sonuç olarak Türkiye, ne neoliberalizmin tamamen başarısız olduğu bir örnektir ne de onun kesin başarısına dayalı bir modeldir; aksine küreselleşmiş ekonomi, merkezî devlet ve jeopolitik hedeflerin birleşiminden oluşan bir örnektir. Ülkenin geleceği, askerî nüfuzun genişletilmesinden veya ticaret hacminin artırılmasından çok, coğrafi ve siyasi avantajlarını ekonomik verimliliğe, teknolojik kalkınmaya, kurumsal istikrara ve toplumsal refaha dönüştürme kapasitesine bağlı olacaktır.

How useful was this analysis?

Be the first to rate

Bu analize atıf

Dr. Hasan Sadıkyan (Kasım 2026). «Türkiye ekonomisi: Neoliberalizmden bölgesel güce uzanan 46 yıllık yolculuk». Zaviye Stratejik Araştırmalar Enstitüsü. https://zaviyeinsight.com/tr/2026/11/02/turkiye-ekonomisi-neoliberalizmden-bolgesel-guce-uzanan-46-yillik-yolculuk/

Okur yorumları

Yorum yazın

Comments are published after review. Your email will not be shown.