چین و جمهوری آذربایجان: پیوند انرژی، فناوری و کریدور میانی

چین و جمهوری آذربایجان در حال شکل‌دهی به معادله‌ای تازه در قفقاز جنوبی هستند؛ معادله‌ای که نفت، انرژی سبز و کریدور میانی را به یکدیگر پیوند می‌دهد. پرسش این است، آیا سرمایه‌گذاری‌های پکن، باکو را به قطب ترانزیتی اوراسیا تبدیل می‌کند یا رقابت قدرت‌ها و محدودیت‌های زیرساختی، این مشارکت راهبردی را به توافق‌هایی روی کاغذ محدود خواهد کرد؟

مهرداد محبی‌نیا – کارشناس مسائل قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: همکاری‌های انرژی میان جمهوری آذربایجان و چین در سال‌های اخیر از یک رابطه تجاری ساده به یک مشارکت چندلایه ارتقا یافته است. امضای تفاهم‌نامه میان شرکت دولتی نفت آذربایجان (سوکار) و شرکت ملی نفت فلات قاره چین (سینوک) برای همکاری در پروژه‌های بالادستی، خدمات فنی، تأمین تجهیزات، مهندسی و پالایش، در کنار توافق‌های گسترده در انرژی‌های تجدیدپذیر، نشان می‌دهد که باکو و پکن در حال ساختن معماری جدیدی از همکاری اقتصادی هستند. این معماری نه صرفاً بر نفت و گاز، بلکه بر زنجیره کامل انرژی، از اکتشاف تا تولید، انتقال، ذخیره‌سازی و دیجیتالی‌سازی استوار است.

بیشتر بخوانید: سرمایه‌گذاری و ابتکارات زیرساختی رو به رشد چین در آذربایجان

از نفت به انرژی سبز: تنوع بخشی راهبردی

یکی از وجوه مهم این همکاری، هم‌زمانی تعمیق روابط در هیدروکربن‌ها و انرژی‌های پاک است. در حوزه بالادستی، سوکار و سینوک درباره سرمایه‌گذاری در اکتشاف و توسعه فراساحلی، پالایش و پتروشیمی گفت‌وگو کرده‌اند. در حوزه انرژی سبز، شرکت‌های چینی در پروژه‌های خورشیدی و بادی فراساحلی با ظرفیت مجموع حدود ۱۵۷۰ مگاوات مشارکت داشته‌اند؛ از نیروگاه خورشیدی گوبوستان تا پروژه‌های خورشیدی شناور و بادی در دریای خزر. این تنوع، برای باکو ابزاری برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و ارتقای فناوری است و برای پکن، فرصتی برای صادرات تجهیزات، مهندسی و استانداردهای فنی خود به منطقه خزر.

منطق چین: انرژی به‌مثابه دروازه، ترانزیت به‌مثابه هدف

آنچه همکاری چین و آذربایجان را از یک رابطه دوجانبه معمول فراتر می‌برد، پیوند آن با «کریدور میانی» است. پس از جنگ اوکراین و افزایش ریسک مسیرهای سنتی شمالی، پکن انگیزه بیشتری برای تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری شرق به غرب پیدا کرده است. آذربایجان در این میان، به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در غرب دریای خزر، به گره‌ای کلیدی برای اتصال آسیای مرکزی به اروپا تبدیل شده است. همکاری در انرژی و لجستیک، یکدیگر را تقویت می‌کنند: سرمایه‌گذاری چینی در انرژی، زیربنای مالی و فنی حضور گسترده‌تر در ترانزیت را فراهم می‌کند و کریدور میانی نیز به نوبه خود، مسیر حمل تجهیزات و محصولات انرژی را هموار می‌سازد.

بیشتر بخوانید: ارتقای همکاری چین و آذربایجان به سطح مشارکت استراتژیک؛ محور جدید کریدور اوراسیا در قفقاز

باکو: بازیگر چندوجهی با راهبرد متوازن‌سازی

جمهوری آذربایجان در این همکاری، سیاست خارجی متوازن و چندوجهی خود را دنبال می‌کند. باکو هم‌زمان با تعمیق روابط با چین، همکاری با ترکیه، روسیه، اتحادیه اروپا و شرکت‌های غربی را حفظ کرده است. این راهبرد «چندپهلوسازی»، به آذربایجان امکان می‌دهد از رقابت قدرت‌های بزرگ برای جذب سرمایه، فناوری و دسترسی به بازارها بهره ببرد. در همین چارچوب، توافق با شرکت کره‌ای سامسونگ E&A نیز نشان می‌دهد که باکو نمی‌خواهد به یک شریک واحد وابسته شود. برای چین نیز این وضعیت مطلوب است، زیرا نیازی به انحصار ندارد؛ آنچه اهمیت دارد، تضمین دسترسی پایدار به انرژی و مسیر ترانزیتی است.

فرصت‌ها و محدودیت‌ها

این مشارکت، فرصت‌های روشنی ایجاد می‌کند: انتقال فناوری، توسعه نیروی انسانی، بهبود بهره‌وری انرژی، کاهش شدت کربن و تقویت جایگاه آذربایجان به‌عنوان قطب انرژی و لجستیک. با این حال، موانعی نیز وجود دارد. نوسان قیمت نفت و گاز، ریسک سرمایه‌گذاری در پروژه‌های بزرگ زیرساختی، ظرفیت محدود شبکه برق و خطوط ریلی منطقه، و پیچیدگی‌های حقوقی و زیستمحیطی دریای خزر از جمله چالش‌ها هستند. همچنین، رقابت با بازیگران غربی و ترکیه‌ای در بازار انرژی آذربایجان، و ضرورت حفظ تعادل در روابط با روسیه، فضای مانور باکو را محدود می‌کند.

چشم‌انداز

در افق میان‌مدت، به نظر می‌رسد همکاری چین و آذربایجان به سمت یک «مشارکت راهبردی انرژی-ترانزیتی» حرکت کند؛ مشارکتی که در آن انرژی، فناوری و لجستیک سه ضلع یک مثلث را تشکیل می‌دهند. تحقق این چشم‌انداز به سه عامل بستگی دارد: پایبندی طرف چینی به تعهدات سرمایه‌گذاری بلندمدت، توان باکو در اجرای اصلاحات نهادی و شفافیت مقرراتی، و مدیریت تنش‌های ژئوپلیتیک منطقه‌ای. اگر این شرایط فراهم شود، آذربایجان می‌تواند به یکی از حلقه‌های مهم زنجیره انرژی و ترانزیت اوراسیا تبدیل شود و چین نیز از این مسیر، نفوذ اقتصادی و لجستیکی خود را در قفقاز جنوبی تثبیت کند. در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که بخشی از این توافق‌ها در سطح بیانیه‌های تشریفاتی باقی بماند و به پروژه‌های عملیاتی پایدار تبدیل نشود.