آذربایجان در زمره کشورهای صادرکننده تسلیحات: پیشرفتها و موانع
جمهوری آذربایجان که سال‌ها برای تأمین امنیت خود به واردات وابسته بود، اکنون در نقش یک صادرکننده تسلیحات در بازارهای پرآشوب جهانی ظاهر شده است. این یادداشت تحلیلی، مسیر پرفراز و نشیب باکو از خرید سلاح به سمت تولید و فروش تجهیزات نظامی، همراه با مشتریان پنهان و موانع تکنولوژیک پیش‌روی این کشور را بررسی می‌کند.
دکتر امین پرتو – پژوهشگر مطالعات قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: از نظر تاریخی، جمهوری آذربایجان یک کشور وارکننده اسلحه و مهمات بوده است. باکو بر خلاف برخی کشورهای بازمانده از اتحاد جماهیر شوروی مثل اوکراین، بلاروس و گرجستان، وارث صنایع نظامی چندانی نبود و در رده کشورهای از نظر صنعتی و نظامی فقیر (مثل ارمنستان، تاجیکستان، ترکمنستان و قرقیزستان) قرار داشت.
از طرف دیگر درگیری با ارمنستان در مناقشه طولانی قرهباغ و ثروت نفتی که خرید تسلیحات را راحت میکرد سبب شده تا باکو واردکننده صرف اسلحه و مهمات باشد. روسیه، اسرائیل و ترکیه اصلیترین صادرکنندگان سلاح به جمهوری آذربایجان بودند و در چند سال اخیر، چین، پاکستان، جمهوری چک و صربستان هم به این گروه پیوستهاند. با این حال آذربایجان کوشش کرده تا برای خود صنایع نظامی ایجاد کند. ترکیه و اسرائیل بیشترین کمک را به آذربایجان برای تولید سلاح و مهمات کردهاند. آذربایجان امیدوار است بتواند از پاکستان هم کمک بگیرد تا صنایع نظامی‌اش را توسعه دهد.
ورود به بازارهای جهانی؛ چرا تسلیحات آذربایجان خریدار پیدا کرد؟
در یکی دو سال گذشته، تسلیحات ساخت آذربایجان خریداران قابل توجهی در میان کشورهای مختلف یافته است. هرچند آذربایجان سطحی فناوری پایینی دارد و فناوری آن هم وارداتی و حاصل دریافت از ترکیه و اسرائیل است اما باکو کوشش کرده همین محصولات را هم به هر خریدار بالقوهای عرضه کند.
در بیشتر نقاط جهان درگیری نظامی وجود دارد و هر کشوری کوشش دارد تا نیروهای نظامی خودش و یا نیروهای نیابتی و مزدورش را مسلح کند. وقتی پای محدودیتهای قانونی و حقوق بشری پیش میآید که فروشندگان بزرگ سلاح با آن مواجه هستند، فروشندگان کوچکی مثل آذربایجان امکان آن را پیدا میکنند تا بتوانند در این بازارها عرض اندام کنند.
موارد قابل توجه صادرات تسلیحات ساخت جمهوری آذربایجان
۱. ردپای تسلیحات باکو در درگیری‌های آفریقا (سودان، اتیوپی و سومالی)
اولین نشانهها از تسلیحات ساخت آذربایجان و صادرات آن به کشورهای دیگر در درگیری‌های آفریقا آشکار شد. مطابق با تصاویر منتشر شده از درگیری‌های مسلحانه در سودان، اتیوپی و سومالی، نیروهای شبه نظامی در این کشورها از تسلیحات ساخت آذربایجان از نوع تسلیحات سبک استفاده میکنند. در این تصاویر مستند، نیروهای واکنش سریع در سودان، نیروهای ارتش آزادی‌بخش تیگرای در اتیوپی و نیروهای مسلح سومالی لند از تسلیحات و مهمات ساخت آذربایجان استفاده کردهاند.
این تسلیحات سبک عمدتاً همان تسلیحات دوره شوروی هستند که آذربایجان آن‌ها را با کمک روسیه تولید کرده است مانند تفنگ‌های هجومی سری کلاشینکف و مسلسل پی کا و همین طور نارنجک دستی. نارنجک انداز چندتایی ساخت شرکت میلکور آفریقای جنوبی که آذربایجان آن را در داخل به صورت تحت لیسانس تولید کرده هم در میان این تسلیحات وجود دارد.
به باور بسیاری از خبرنگاران نظامی و کارشناسان تسلیحات، خریدار این تسلیحات ساخت آذربایجان، امارات متحده عربی است که آن‌ها را برای نیروهای تحت حمایت خود در سودان، اتیوپی و سومالی خریداری می‌کند. این معاملات البته مخفی بوده و هم آذربایجان و هم امارات آن را پنهانی انجام میدهند.
۲. نیجریه؛ بزرگ‌ترین خریدار تسلیحاتی باکو
اما بزرگ‌ترین خریدار تسلیحات آذربایجان در جهان هم یک کشور آفریقایی است. این کشور نیجریه است. ارزش تسلیحاتی که آذربایجان به نیجریه در چند سال اخیر فروخته است به 322 میلیون دلار میرسد. انواع گلوله‌های توپخانه، خمپاره و مهمات سبک و سنگین مناسب برای ادوات پیاده‌نظام که مطابق با استانداردهای بلوک شرق و روسیه هستند در راس این اقلام فروخته شده است.
به جز آن تفنگ‌های هجومی، مسلسل‌ها و تسلیحات انفرادی ساخت یا مونتاژشده در خطوط تولید وزارت صنایع دفاعی آذربایجان که کپی نمونههای روسی هستند و قطعات یدکی، لوازم جانبی و تجهیزات لجستیکی مرتبط با ادوات نظامی هم که آذربایجان در اختیار دارد به نیجریه صادر شدند. بخشی از توان صادراتی آذربایجان البته حاصل همکاری‌های مشترک با کشورهایی نظیر ترکیه و اسرائیل است.
برخی کارشناسان هم بر این باور هستند که آذربایجان در حال فروختن زرادخانه روسی تسلیحات خود است. آذربایجان قصد دارد به تدریج نظام تسلیحاتی و مهمات خود را از تسلیحات روسی به تسلیحات ساخت کشورهای دیگر تغییر دهد و به همین دلیل بهترین چاره را فروختن تسلیحات و مهمات موجود روسی و قطعات یدکی آن‌ها میداند.
۳. صادرات پهپاد و مهمات هوشمند به پاکستان
امید قابل توجه آذربایجان، صادرات تسلیحات در حوزه پهپادی و مهمات هواپرتاب هوشمند است. این تسلیحات به صورتی موفقیت‌آمیز توسط آذربایجان علیه ارمنستان به کار رفتند. پهپادهای انتحاری (مهمات پرسه زن) و مهمات هواپرتاب هوشمند آذربایجان در حقیقت کپی نسخههای اسرائیلی و ترکیهای هستند. پاکستان یکی از خریداران این تسلیحات بوده است.
برای مثال آذربایجان تحویل پهپاد مادر شناسایی DT-001 به پاکستان را آغاز کرده که می‌تواند مهمات سرگردان F-1500 و F-5000 (به ترتیب با کلاهک‌های ۱.۵ و ۵ کیلوگرمی) را با خود حمل و پرتاب کند.
۴. سایه جنگ اوکراین و مراودات پنهانی
برخی ادعاها وجود دارد که آذربایجان سعی کرده از فرصت جنگ اوکراین و روسیه هم استفاده کند و به اوکراین سلاح بفروشد. وجود تصاویری از کاربرد خمپاره‌های 82 میلیمتری ساخت آذربایجان در دست ارتش اوکراین و ادعاهایی در خصوص انتقال مهمات توپخانه کالیبر روسی (122 و 152) ساخت آذربایجان به اوکراین وجود داشت.
آذربایجان این مساله را رد کرد که به اوکراین مهمات فروخته اما مدعی شد که ممکن است مهمات ساخت آذربایجان بدون اجازه آن از طریق طرفهای ثالث به اوکراین منتقل شده باشد. روشن است که علی‌اف از پوتین وحشت دارد اما اینکه صادرات پنهانی سلاح به اوکراین انجام دهد دور از ذهن نیست.
۵. بازار جذاب ایالات متحده آمریکا
یکی از خریداران جالب سلاح از آذربایجان، ایالات متحده آمریکا است. البته این تسلیحات از نوع سبک و انفرادی هستند. بازار سلاح آمریکا در حوزه سلاح انفرادی به خصوص سلاح کمری بسیار گسترده و بزرگ است. آذربایجان در زمینه تولید سلاحهای کمری مختلف، فعال شده و تولیدات آن برای کسانی که دارای کلکسیون سلاح هستند یا سایر مصرف کنندگان جالب است. طبق برخی گزارشها، آمریکا در سال 2024 خریدار چیزی حدود 8 میلیون دلار از این نوع تسلیحات ساخت آذربایجان بود.
موانع و چالش‌های پیش‌روی صنایع دفاعی آذربایجان
اقتصاد جمهوری آذربایجان یکسره متکی به صادرات نفت و گاز است. با تغییراتی که در افق آینده و بازار جهانی انرژی دارد (کاهش تقاضای نفت و گاز به دلیل گذار به انرژیهای پاک برای مقابله با تغییر اقلیم و برقی شدن خودروها) باکو چارهای جز تنوع بخشیدن به اقتصاد خود ندارد. از این گذشته، منابع نفتی آذربایجان در حال افول و تخلیه ظرفیت هستند.
پس توسعه صنایع تسلیحاتی با امید صادرات و ارزآوری انگیزه بالایی برای حاکمان باکو ایجاد کرده است. با این حال آذربایجان با موانع زیادی مواجه است. سطح فناوری در تولیدات دفاعی آذربایجان پایین است. این فناوری تا حد زیادی متکی به کمک دریافت شده از ترکیه و اسرائیل است. از این گذشته، آذربایجان قادر به تولید محصولات پیچیده دفاعی نیست و توانش محدود به تولید اقلامی مانند مهمات و تسلیحات انفرادی باقی مانده است.
مشکل مهم صنایع نظامی آذربایجان زنجیره تامین این صنایع است. این زنجیره تامین نیروی انسانی، ماشین‌آلات، قطعات، نقشهها و اطلاعات فنی، مواد مورد نیاز و اجازههای تولید و صادرات را شامل می‌شود. بسیاری فروشندگان سلاح به آذربایجان مایل نیستند با دادن امکان تولید مستقل تسلیحات و مهمات ساخت خود به این کشور، برای خودشان در بازارهای صادراتی دیگر رقیب ایجاد کنند. از طرف دیگر، آذربایجان در بازار رقابتی صادرات سلاح با رقبای بسیار قدرتمندی مواجه است که قدرت مانور آن را محدود می‌کند.
نتیجه‌گیری
با این حال باید بگوییم نقش آذربایجان در بازار جهانی تسلیحات به خصوص در بازارهای کوچکی مثل آفریقا رو به رشد خواهد بود و افزایش هم خواهد یافت.
