گزارش نشست تخصصی ایران و ترکیه در نظم نوظهور قفقاز جنوبی
تحولات ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی، کاهش نقش سنتی روسیه و افزایش حضور بازیگران فرامنطقه‌ای، ضرورت بازتعریف همکاری میان ایران و ترکیه را برجسته کرده است. در نشست مشترک «اندیشکده مطالعات راهبردی زاویه» و «مرکز تحقیقات استراتژیک قفقاز» ترکیه، کارشناسان با بررسی رقابت کریدورها، تحولات امنیتی و موازنه جدید قدرت، بر تقویت گفت‌وگوی راهبردی، همکاری ژئواکونومیک و ایجاد سازوکارهای بومی برای تثبیت صلح و ثبات منطقه تأکید کردند. خلاصه‌ای از این گزارش را در ادامه بخوانید.
اندیشکده زاویه: در شرایطی که قفقاز جنوبی با تغییرات عمیق ژئوپلیتیکی، امنیتی و ژئواکونومیک روبه‌رو شده است، اندیشکده مطالعات راهبردی زاویه با همکاری مرکز تحقیقات استراتژیک قفقاز در آنکارا، روز چهارشنبه ۸ مهر ۱۴۰۵ برابر با ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، وبیناری تخصصی با عنوان «ایران و ترکیه در نظم نوظهور قفقاز جنوبی؛ سازوکارهای ارتقای هماهنگی راهبردی و ثبات منطقه‌ای» برگزار کرد.
این نشست با مدیریت دکتر حسن صادقیان، استاد دانشگاه تهران و دبیر میز ترکیه اندیشکده زاویه، و با حضور پروفسور حسن اوکتای، رئیس مرکز تحقیقات استراتژیک قفقاز، و دکتر امین پرتو، پژوهشگر مطالعات قفقاز جنوبی، به بررسی روندهای جدید منطقه و زمینه‌های همکاری میان تهران و آنکارا اختصاص داشت.
در آغاز نشست، دکتر حسن صادقیان با اشاره به تحولات پس از جنگ قره‌باغ و تغییرات سال‌های اخیر، تأکید کرد که قفقاز جنوبی دیگر صرفاً عرصه رقابت‌های سنتی امنیتی نیست و به یکی از کانون‌های مهم رقابت در حوزه ترانزیت، انرژی و ژئواکونومی تبدیل شده است.
به گفته وی، ترکیه با تمرکز بر توسعه «کریدور میانی»، احیای راه‌آهن قارص-گیومری و گسترش ارتباطات اقتصادی با ارمنستان، در پی تقویت نقش خود در اتصال اروپا به قفقاز و آسیای مرکزی است. در مقابل، ایران ضمن حمایت از بازگشایی مسیرهای ارتباطی و توسعه تجارت منطقه‌ای، حفظ تمامیت ارضی کشورها، عدم تغییر مرزهای بین‌المللی و جلوگیری از استقرار نیروهای نظامی فرامنطقه‌ای را از اصول اساسی سیاست خود در قفقاز می‌داند.
صادقیان با طرح مفهوم «شبکه کریدورهای مکمل» پیشنهاد کرد که تهران و آنکارا از نگاه مبتنی بر «رقابت مسیرها» فاصله گرفته و نقش‌های جغرافیایی و اقتصادی خود را در قالب یک شبکه منطقه‌ای تعریف کنند. در این چارچوب، ترکیه می‌تواند دروازه قفقاز به اروپا، ایران مسیر اتصال قفقاز و آسیای مرکزی به خلیج فارس و اقیانوس هند، جمهوری آذربایجان حلقه اتصال به خزر و ارمنستان و گرجستان مسیرهای پیوند شمال–جنوب و دریای سیاه باشند.
وی همچنین ایجاد گفت‌وگوی راهبردی منظم میان ایران و ترکیه، تشکیل سازوکار هشدار زودهنگام برای مدیریت سوءتفاهم‌ها، راه‌اندازی کارگروه ژئواکونومیک مشترک و تقویت الگوهای همکاری منطقه‌محور مانند سازوکار ۳+۳ را از مهم‌ترین راهکارهای کاهش تنش و افزایش هماهنگی دو کشور دانست.
در ادامه، دکتر حسن اوکتای رئیس «مرکز تحقیقات استراتژیک قفقاز» ترکیه، با بررسی روندهای سیاسی و امنیتی منطقه، بر اهمیت جلوگیری از تبدیل قفقاز جنوبی به عرصه رقابت قدرت‌های خارجی تأکید کرد. وی نفوذ اسرائیل در منطقه را یکی از چالش‌های مهم برای ایران و ترکیه دانست و معتقد بود که تصمیم‌گیری درباره آینده قفقاز باید بیش از هر چیز در اختیار کشورهای منطقه باشد.
اوکتای همچنین حفظ مرز و ارتباط جغرافیایی ایران و ارمنستان را برای ثبات منطقه مهم ارزیابی کرد و گفت که گشایش مرزها، توسعه مناسبات اقتصادی و رسیدن به صلح پایدار میان ترکیه، جمهوری آذربایجان و ارمنستان می‌تواند نیاز به طرح‌های مداخله‌جویانه خارجی را کاهش دهد. از نگاه وی، توسعه پیوندهای اقتصادی و ترانزیتی می‌تواند قفقاز را به فضایی برای همکاری متقابل بدل کند.
در بخش دیگری از نشست، دکتر امین پرتو پژوهشگر مسائل قفقاز جنوبی به پیچیده‌تر شدن محیط امنیتی قفقاز جنوبی پرداخت و حضور فزاینده آمریکا، رقابت تسلیحاتی هند و پاکستان، نقش رو به رشد چین، افزایش تنش میان ترکیه و اسرائیل، کاهش ظرفیت سنتی روسیه و چندپارگی سیاست کشورهای اروپایی را از ویژگی‌های مهم نظم جدید منطقه برشمرد.
وی همچنین به افزایش خریدهای تسلیحاتی کشورهای منطقه، بازگشت مسائل مرتبط با انرژی و رژیم حقوقی دریای خزر و تشدید بحران‌های زیست‌محیطی و هیدروپلیتیکی از جمله کاهش سطح آب خزر و مسائل مربوط به حوضه ارس اشاره کرد. به اعتقاد پرتو، انباشت تسلیحات و ورود بازیگران متعدد خارجی، احتمال بروز بحران‌های ناخواسته را افزایش داده است.
جمع‌بندی مباحث نشست نشان داد که با وجود برخی تفاوت‌های راهبردی میان ایران و ترکیه، دو کشور در موضوعاتی چون جلوگیری از جنگ جدید، حفظ ثبات قفقاز جنوبی، توسعه ارتباطات ترانزیتی، احترام به حاکمیت ملی کشورها و مدیریت حضور قدرت‌های خارجی دارای منافع مشترک قابل توجهی هستند.
بر این اساس، کارشناسان حاضر در نشست تأکید کردند که آینده باثبات قفقاز جنوبی بیش از آنکه بر موازنه سخت نظامی استوار باشد، نیازمند ایجاد شبکه‌ای از وابستگی‌های متقابل اقتصادی، تقویت سازوکارهای گفت‌وگوی منطقه‌ای و تبدیل رقابت‌های ژئوپلیتیکی به همکاری‌های ژئواکونومیک است. در چنین چارچوبی، هماهنگی هدفمند تهران و آنکارا می‌تواند یکی از عناصر مؤثر در شکل‌دهی به نظم منطقه‌ای باثبات‌تر و کاهش زمینه‌های مداخله بازیگران فرامنطقه‌ای باشد.
