تخلیه پایگاه بعشیقه؛ مبادله‌ای راهبردی یا تاکتیکی؟
توافق آنکارا و بغداد برای واگذاری تدریجی پایگاه بعشیقه، در نگاه نخست یک مصالحه تاکتیکی به نظر می‌رسد؛ اما گره‌خوردن این خروج با خلع‌سلاح پ.ک.ک در سنجار، پرده از آغاز یک معادله پیچیده امنیتی برمی‌دارد. آیا این همبستگی مشروط می‌تواند حاکمیت عراق را احیا کند، یا صرفاً توزیع مجدد موازنه قدرت میان ترکیه، بغداد و بازیگران منطقه‌ای در غیاب نیروهای آمریکایی است؟ این یادداشت ابعاد و چالش‌های این معادله پیچیده را واکاوی می‌کند.
مهرداد محبی‌نیا – کارشناس مسائل ترکیه و قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: در حاشیه هشتاد و یکمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد، ترکیه و عراق در بیانیه‌ای مشترک اعلام کردند که نیروهای ترکیه به‌صورت تدریجی پایگاه بعشیقه-زلیکان را به دولت عراق تحویل خواهند داد. این تصمیم نقطه عطفی در روابط دو همسایه پس از حدود یک دهه تنش بر سر حضور نظامی ترکیه در شمال عراق به شمار می‌رود؛ پایگاهی که آنکارا از سال ۲۰۱۵ و پس از حمله داعش به موصل، حدود ۹۰۰ نظامی و تجهیزات سنگین در آن مستقر کرده بود. با این حال، پرسش کلیدی این است که آیا این اقدام صرفاً یک مبادله ساده میان بعشیقه و سنجار است یا پدیده‌ای پیچیده‌تر در چارچوب بازآرایی معماری امنیتی منطقه؟
منطق دوگانه توافق
در بیانیه مشترک دو نکته اساسی نهفته است: نخست، تحویل تدریجی پایگاه بعشیقه-زلیکان به دولت عراق «بر اساس سازوکار و جدول زمانی مورد توافق»؛ دوم، تعهد عراق به «اعمال کامل حاکمیت دولت در سنجار و پایان دادن به حضور عناصر مسلح خارجی ممنوعه.»
این دو بند نشان می‌دهد که توافق مذکور شرطی و مرحله‌ای است، نه یک انتقال یک‌باره. یک فرمانده نظامی عراقی نزدیک به مذاکرات اعلام کرده که خروج مرحله‌ای نیروهای ترکیه از بعشیقه و پایگاه کوچک‌تر دیگر نزدیک موصل، احتمالاً تا پایان سال جاری میلادی تکمیل خواهد شد. وزیر خارجه ترکیه، هاکان فیدان نیز تأکید کرده که خروج آنکارا «به موازات» اقدامات بغداد برای خلع سلاح گروه‌های مسلح در سنجار اجرا خواهد شد.
بعشیقه؛ نماد حاکمیت
پایگاه بعشیقه-زلیکان در شمال شرقی موصل و حدود ۱۰۰ کیلومتری جنوب مرز ترکیه واقع شده و دورترین پایگاه ترکیه از مرزهای خود محسوب می‌شود. این پایگاه از زمان تأسیس، همواره به یکی از نمادین‌ترین نقاط اختلاف حاکمیتی میان آنکارا و بغداد تبدیل بوده و بغداد آن را نقض تمامیت ارضی خود می‌دانست. در سال ۲۰۱۷ مورد حملات داعش و در سال ۲۰۲۱ هدف حملاتی دیگر قرار گرفت. اهمیت این پایگاه تنها نظامی نیست؛ حضور ترکیه در آن، به‌ویژه در بستر خروج نیروهای آمریکایی از عراق و تلاش بغداد برای انحصار سلاح در دست دولت، به مسئله‌ای سیاسی و امنیتی با ابعاد داخلی و منطقه‌ای تبدیل شده است.
گره YBS و پیوند با سنجار
عبارت «عناصر مسلح خارجی ممنوعه» در بیانیه مشترک، به‌طور مشخص به گروه‌های مرتبط با پ.ک.ک در سنجار اشاره دارد. در همین راستا، یگان‌های مقاومت سنجار (YBS) به‌عنوان یک گروه مسلح ایزدی نزدیک به پ.ک.ک، در سپتامبر ۲۰۲۶ با نخست‌وزیر عراق در بغداد دیدار و توافق کردند سلاح‌های خود را تحویل داده و در نیروهای امنیتی عراق ادغام شوند. برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که ۲۲۰۰ جنگجوی YBS آماده پیوستن به ارتش عراق هستند. این تحول، زمینه سیاسی لازم را برای گشایش گره سنجار فراهم کرده و نشان می‌دهد که توافق بعشیقه-سنجار در بستر فرآیند گسترده‌تر خلع سلاح پ.ک.ک قابل تحلیل است.
«مبادله» یا «همبستگی شرطی»؟
هرچند تحولات اخیر را می‌توان به‌عنوان نوعی مبادله میان بعشیقه و سنجار تفسیر کرد، اما واقعیت پیچیده‌تر از این است. در بیانیه مشترک، فرمول صریح «سنجار در ازای بعشیقه» تعیین نشده؛ بلکه تحویل پایگاه به پیشرفت امنیتی عراق در سنجار مرتبط شده است. به بیان دیگر، نوعی همبستگی شرطی وجود دارد: آنکارا اقدام عملی بغداد در میدان را مبنای پیشبرد تعهد خود قرار می‌دهد. این ساختار شرطی، هم به ترکیه انعطاف تاکتیکی می‌دهد و هم بغداد را وادار به مسئولیت‌پذیری بیشتر در قبال گروه‌های مسلح غیردولتی می‌کند.
افق پیش‌رو و محدودیت‌ها
تحویل بعشیقه به معنای خروج کامل ترکیه از عراق نیست. آنکارا همچنان چندین پایگاه دیگر در شمال عراق دارد که بخشی از عملیات فرامرزی خود علیه پ.ک.ک را از آنجا هماهنگ می‌کند. علاوه بر این، مسئله قندیل و پرونده مخمور همچنان از پرونده‌های حل‌نشده حیاتی در فرآیند خلع سلاح به شمار می‌روند. مقامات کُرد نیز نگرانی‌هایی درباره پیامدهای امنیتی خروج ترکیه و خلأ احتمالی ناشی از آن مطرح کرده‌اند. با توجه به این ملاحظات، توافق بعشیقه-سنجار را باید حلقه‌ای در یک فرآیند جاری دانست، نه راه‌حل نهایی. ارزش واقعی آن نه در متن بیانیه، بلکه در اجرای عملی، توالی گام‌ها و پاسخ به این پرسش کلیدی آشکار خواهد شد: آیا این مدل مرحله‌ای می‌تواند به الگویی برای سایر پرونده‌های پیچیده امنیتی میان دو کشور تبدیل شود؟
