چرخش ژئواکونومیک ایروان؛ از مزارع ارمنستان تا بازارهای ثرتمند خلیج فارس
ارمنستان در حال آزمودن مسیری تازه برای کاهش وابستگی اقتصادی به روسیه است؛ مسیری که از مزارع این کشور آغاز می‌شود و به بازارهای ثروتمند خلیج فارس می‌رسد. جهش صادرات محصولات کشاورزی به امارات، توافق‌های تجاری و تلاش برای جذب سرمایه‌گذاری اماراتی، بخشی از راهبرد گسترده‌تر ایروان برای تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی است. آیا امارات می‌تواند دروازه ورود محصولات ارمنستان به بازار خلیج فارس و محرک تغییرات ژئواکونومیک این کشور باشد؟
زهرا اخوان‌زاده – کارشناس مسائل قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: ارمنستان که یک کشور محصور در خشکی با اقتصاد کوچک و تاریخی وابسته به روسیه است، در سال‌های اخیر کوشیده است مسیر تازه‌ای برای خود بگشاید. یکی از محورهای این مسیر، جهش صادرات کشاورزی به حاشیه خلیج فارس و به‌طور مشخص امارات متحده عربی است. تلاش ایروان برای انعقادات توافقات دوجانبه با کشورهای حاشیه خلیج فارس اگرچه در نگاه اول یک توافق تجاری ساده به نظر می‌رسد، لیکن بیانگر یک راهبرد ژئواکونومیک جدی است: یعنی کاهش آسیب‌پذیری در برابر مسکو، تنوع‌بخشی به شرکای تجاری و تبدیل ارمنستان از یک اقتصاد حاشیه‌ای به گلوگاهی برای ورود کالا به خاورمیانه.
وابستگی ارمنستان به بازار روسیه در بخش کشاورزی چشمگیر است. بیش از ۹۰ درصد صادرات میوه و نزدیک به ۹۸ درصد صادرات سبزیجات این کشور به روسیه می‌رود. چنین تمرکزی اگرچه بازار تضمین‌شده‌ای فراهم می‌کند، اما آسیب‌پذیری را نیز بالا می‌برد؛ هر تغییر در سیاست‌های کرملین، تعرفه‌ها یا مسیرهای ترانزیتی می‌تواند اقتصاد کشاورزی ارمنستان را فلج کند. از این رو، ایروان از سال ۲۰۲۶ حمایت‌های خود را از صادرات به بازارهای جدید به شکل بی‌سابقه‌ای گسترش داده است. پرداخت یارانه به تولیدکنندگان توت‌فرنگی، گوجه‌فرنگی، فلفل و گل، همراه با بودجه‌ای چند میلیارد درامی، نشان می‌دهد که دولت پاشینیان این موضوع را نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت می‌داند.
امارات به عنوان دروازه ورود به خلیج فارس انتخاب شده است. تفاهم با پلتفرم «واترملون اکوسیستم» و آغاز صادرات هفتگی ۴۰ تنی، امکان اتصال مستقیم تولیدکنندگان ارمنی به رستوران‌ها، هتل‌ها و توزیع‌کنندگان عمده را فراهم می‌کند. مذاکره با هلدینگ‌هایی مانند لولو و بلو مارت نیز نشان می‌دهد که ایروان فقط به فروش مقطعی بسنده نمی‌کند و در پی قراردادهای پایدار خرده‌فروشی است. در کنار آن، توافق مشارکت اقتصادی اتحادیه اقتصادی اوراسیا با امارات، با کاهش تعرفه ۲۱۷ ردیف کالایی و افت میانگین تعرفه از ۶ به ۲.۶ درصد، مزیت نسبی تازه‌ای برای صادرکنندگان ارمنی ایجاد کرده است. هدف اعلام‌شده، سهم از بازار ۵۵۰ میلیون دلاری محصولات کشاورزی و میوه تازه امارات است.
اما این راهبرد بدون چالش نیست. بازار خلیج فارس به شدت واردات‌محور، رقابتی و سخت‌گیر است. کیفیت پایدار، حجم منظم، زنجیره سرد کارآمد و زمان‌بندی دقیق تحویل، حداقل انتظار شبکه‌های خرده‌فروشی است. ارمنستان با زمین کشاورزی محدود، واحدهای تولیدی خرد و فصلی بودن محصولات، در برابر رقبایی مانند ایران، ترکیه، مصر، هند، مراکش و هلند قرار دارد. یارانه‌های صادراتی می‌تواند در کوتاه‌مدت انگیزه‌بخش باشد، اما اگر به قراردادهای دائمی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت تبدیل نشود، صرفاً هزینه‌ای مالی خواهد بود. احداث مراکز تولیدی و لجستیکی منطقه‌ای در خاک ارمنستان، که در مذاکرات با اماراتی‌ها مطرح شده، می‌تواند مسیر را از صادرات خام به بسته‌بندی، برندسازی و صادرات مجدد تغییر دهد.
از منظر ژئوپلیتیک، این خیز ارمنستان را باید در چارچوب رقابت روسیه و غرب دید. ایروان هم‌زمان عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا است و هم به دنبال جلب سرمایه و حمایت اروپا و خلیج فارس. این موقعیت دوگانه فرصت‌ها و خطرهایی ایجاد می‌کند. مسکو ممکن است چرخش تدریجی ارمنستان به سوی خلیج فارس را با بدگمانی بنگرد، به‌ویژه اگر این مسیر به کاهش نفوذ کرملین منجر شود. در مقابل، غرب و کشورهای عربی می‌توانند از ارمنستان به عنوان پلی برای دسترسی به بازار اوراسیا استفاده کنند. ایران نیز در این معادله هم فرصت است و هم رقیب: از یک سو مسیر ترانزیتی ارمنستان به خلیج فارس از خاک ایران می‌گذرد و از سوی دیگر، محصولات کشاورزی ایرانی در بازار امارات رقیب سرسخت ارمنستان خواهند بود.
در نهایت، موفقیت این راهبرد به سه عامل بستگی دارد: نخست، توان ارمنستان در استانداردسازی و افزایش مقیاس تولید؛ دوم، جذب سرمایه و فناوری اماراتی برای ایجاد زنجیره ارزش؛ سوم، مدیریت توازن ظریف میان روسیه، غرب و همسایگان. اگر ایروان بتواند محموله‌های آزمایشی را به قراردادهای بلندمدت تبدیل کند، امارات می‌تواند کانونی برای نفوذ اقتصادی ارمنستان به کل شورای همکاری خلیج فارس شود. در غیر این صورت، این طرح در حد یک مانور دیپلماتیک پرهزینه باقی خواهد ماند. ارمنستان پنجره‌ای تاریخی برای رهایی از وابستگی به روسیه گشوده است؛ اما پنجره‌ها همیشه باز نمی‌مانند.
