کریدور برقی خلیج فارس-اروپا کلید میخورد؛ مزایا و چالشها
کریدور برق خلیج فارس تا اروپا با محوریت اتصال شبکههای عربستان سعودی، اردن، سوریه و ترکیه، میتواند نقشه انرژی منطقه را دگرگون کند. این طرح با هدف انتقال برق و تقویت تجارت انرژی، جایگاه ترکیه را بهعنوان هاب منطقهای انرژی ارتقا میدهد و فرصتهایی برای سوریه و لبنان ایجاد میکند. با این حال، کمبود زیرساخت، هزینههای چندمیلیارددلاری، چالشهای امنیتی و پیچیدگیهای سیاسی، مهمترین موانع اجرای این پروژه راهبردی هستند.
اندیشکده زاویه – گزارش اختصاصی؛ براساس اعلام رسانههای عربی و ترکی، مذاکرات فشردهای برای توسعه پروژه اتصال برق میان عربستان سعودی و ترکیه در حال انجام است که میتواند چشمانداز صادرات انرژی از خلیج فارس به اروپا را تقویت کند. بر اساس اطلاعات موجود، دو کشور در پی ایجاد یک کریدور برق منطقهای هستند که از خاک اردن و سوریه میگذرد.
این شبکه پیشنهادی، جاهطلبیهای ترکیه را برای تبدیل شدن به یک مرکز منطقهای تجارت برق با بهرهگیری از زیرساختهای موجود به اروپا، تقویت میکند. به باور کارشناسان، تحقق یک سیستم یکپارچه میان خلیج فارس، ترکیه و اروپا به سرمایهگذاریهای چند میلیارد دلاری و زمانبندی بلندمدت نیاز دارد.
برنامه اتصال چهارجانبه
وزارت انرژی و منابع طبیعی ترکیه در ماه اوت گذشته از برنامههایی برای اتصال شبکه برق با عربستان سعودی خبر داد. طرح پیشنهادی شامل اتصال شبکههای انتقال برق در چهار کشور عربستان سعودی، ترکیه، اردن و سوریه است که اجازه میدهد برق تولید شده در عربستان برای عرضه به مصرفکنندگان نهایی منتقل شود.
بخشهایی از این اتصال هماکنون وجود دارد، بهطوریکه شبکه برق ترکیه از سال ۲۰۱۷ به شمال سوریه متصل است و آنکارا برق این منطقه را تأمین میکند که در حال گسترش به سایر مناطق سوریه مانند حلب است. ترکیه همچنین با بلغارستان، عراق، یونان و گرجستان ارتباط برقی دارد و میتواند در صورت لزوم جهت عرضه و صادرات را معکوس کند.
تقاضای فزاینده برای برق در نتیجه پیشرفتهای فناوری و گسترش هوش مصنوعی، جایگاه ترکیه را به عنوان بازیگر اصلی بازار انرژی ارتقا داده است. علی عارف آکتورک، تحلیلگر انرژی، در این باره گفت: «با توجه به تقاضای بالا به دلیل فناوریهای هوش مصنوعی، تبدیل شدن ترکیه به یک مرکز ترانزیت انرژی با توجه به زیرساختهای موجود برای واردات و صادرات با غرب، مفید خواهد بود.»
در همین راستا، عربستان سعودی متعهد به سرمایهگذاری ۲ میلیارد دلاری در پروژههای انرژی خورشیدی و بادی در شرق و مرکز ترکیه شده است که ظرفیت تولیدی معادل ۵ گیگاوات را هدفگذاری کرده است.
البته، کارشناسان بر ضرورت ارتقای عظیم زیرساختها برای اجرای این پروژه تأکید دارند. به باور آنها خطوط انتقال فعلی کافی نیستند و پروژه نیازمند تأمین مالی سنگین است. اگر این پروژه به عنوان ستون فقرات انتقال برق برای اتصال خلیج فارس، ترکیه و اروپا با پتانسیل ۵ تا و میتواند در صورت لزوم جهت عرضه و صادرات را معکوس کند.
افزایش همکاریهای ترکیه و عربستان در حوزه انرژی
این پروژه پیشنهادی در زمانی مطرح میشود که روابط ترکیه و عربستان سعودی شاهد گسترش چشمگیری در بخش انرژی است. همکاری میان دو کشور از مرحله مذاکره به اجرای سرمایهگذاریهای عظیم در تولید برق از منابع تجدیدپذیر منتقل شده است. در فوریه ۲۰۲۶، وزارت انرژی ترکیه اعلام کرد که آنکارا و ریاض در چارچوب یک توافق مشترک دولتی، روی پروژههایی برای تأسیس نیروگاههای خورشیدی و بادی با ظرفیت کلی ۵۰۰۰ مگاوات در ترکیه کار میکنند.
مرحله اول این طرح با دو پروژه نیروگاه خورشیدی در سیواس و کرمانتاسله با ظرفیت کل ۲۰۰۰ مگاوات و سرمایهگذاری تخمینی حدود ۲ میلیارد دلار آغاز شد و پس از آن، سرمایهگذاریهای اضافی با ظرفیت ۳۰۰۰ مگاوات در دستور کار قرار گرفت.
پروژه پیشنهادی اتصال متقابل برق، بُعد جدیدی به این همکاری میافزاید، چراکه محدود به سرمایهگذاری در تولید برق در داخل ترکیه نیست، بلکه راه را برای ایجاد یک کریدور برق مرزی بین خلیج فارس، شام و ترکیه هموار میکند.
سوریه در قلب مسیر ارتباطی
سوریه به دلیل موقعیت جغرافیایی میان اردن و ترکیه، جایگاه محوری در این پروژه دارد. با این حال، اجرای یک اتصال گسترده نیازمند بازسازی بخشهای بزرگی از شبکه برق سوریه است که طی سالهای جنگ آسیبهای شدیدی دیده است.
در ژوئن ۲۰۲۵، بانک جهانی با اعطای کمک مالی ۱۴۶ میلیون دلاری برای یک پروژه اضطراری جهت بازسازی شبکه برق سوریه موافقت کرد. سالها درگیری باعث آسیب جدی به شبکه شده و تأمین برق در مناطق وسیعی را به دو تا چهار ساعت در روز کاهش داده است. این طرحها برای پروژه اتصال منطقهای اهمیت مستقیم دارند که با تأمین مالی بانک جهانی، شامل بازسازی دو خط انتقال برق ۴۰۰ کیلوولتی با هدف بازیابی توانایی سوریه برای اتصال منطقهای با اردن و ترکیه است.
آنکارا پیش از این تلاش برای افزایش عرضه انرژی به سوریه را آغاز کرده بود. بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در پایان سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که ترکیه قصد دارد عرضه برق را افزایش داده و در تعمیر زیرساختهای انرژی سوریه مشارکت کند. او همچنین در آن زمان از احتمال استفاده از سوریه در آینده بهعنوان مسیر ترانزیت برق به لبنان خبر داده بود.
لبنان در کانون توجه
اشاره بایراکتار به احتمال مشارکت لبنان در پروژه جدید، به نیاز شدید این کشور به اصلاحات انرژی بازمیگردد. بخش برق لبنان سالهاست از عدم تعادل ساختاری و کمبود عرضه رنج میبرد، امری که بیروت و مؤسسات بینالمللی را بر آن داشته تا پروژههایی را برای بازسازی شبکه و افزایش اتکا به منابع انرژی تجدیدپذیر آغاز کنند.
بانک جهانی با اشاره به اینکه بحرانهای پیدرپی این کشور ظرفیت عملیاتی و مالی آن را بهشدت تضعیف کرده است، پیشتر یک پروژه ۲۵۰ میلیون دلاری را برای حمایت از احیای خدمات شبکه برق در لبنان، گسترش انرژیهای تجدیدپذیر و اصلاح این بخش تصویب کرده بود.
چالشها و زیرساختها
تقاضای فزاینده برای برق در نتیجه پیشرفتهای فناوری و گسترش هوش مصنوعی، جایگاه ترکیه را به عنوان بازیگر اصلی بازار انرژی ارتقا داده است. علی عارف آکتورک، تحلیلگر انرژی، در این باره میگوید: «با توجه به تقاضای بالا به دلیل فناوریهای هوش مصنوعی، تبدیل شدن ترکیه به یک مرکز ترانزیت انرژی با توجه به زیرساختهای موجود برای واردات و صادرات با غرب، مفید خواهد بود.»
در همین راستا، عربستان سعودی متعهد به سرمایهگذاری ۲ میلیارد دلاری در پروژههای انرژی خورشیدی و بادی در شرق و مرکز ترکیه شده است که ظرفیت تولیدی معادل ۵ گیگاوات را هدفگذاری کرده است.
کارشناسان بر ضرورت ارتقای عظیم زیرساختها برای اجرای این پروژه تأکید دارند. آنها باور دارند که خطوط انتقال فعلی کافی نیستند و پروژه نیازمند تأمین مالی سنگین است. زیرا، اگر این پروژه به عنوان ستون فقرات انتقال برق برای اتصال خلیج فارس، ترکیه و اروپا با پتانسیل ۵ تا ۱۰ گیگاوات طراحی شود، به یک پروژه زیرساختی چند میلیارد دلاری تبدیل خواهد شد.
البته باید توجه داشت که، دستیابی به توافقات سیاسی، مطالعات امکانسنجی، مدل تأمین مالی، مجوزهای زیستمحیطی و چارچوبهای قانونی تجارت برق، فرآیندی پیچیده است که تکمیل یک کریدور کاملاً یکپارچه را به فرآیندی تقریباً ۶ ساله تبدیل میکند. همچنین وضعیت بیثبات امنیتی و آسیبدیدگی زیرساختها در سوریه، یکی از موانع اصلی اجرای این پروژه است.
چشمانداز اتصال چهارجانبه
در صورت عبور این پروژه از مرحله مذاکره به اجرا، مسیر عربستان-اردن-سوریه-ترکیه محور جدیدی برای اتصال شبکههای برق میان خلیج فارس، شرق مدیترانه و ترکیه ایجاد خواهد کرد و همچنین احتمال الحاق لبنان به این شبکه وجود دارد.
آنکارا بهموازات برنامههای خود برای گسترش اتصال متقابل با اروپا و کشورهای همسایه و افزایش سرمایهگذاری در شبکههای انتقال و توزیع برق، پروژههای اتصال متقابل برق مرزی را بهعنوان ابزاری برای تقویت امنیت انرژی و تنوعبخشی به منابع تأمین در نظر گرفته است.
این پروژه در صورت تکمیل، میتواند نقشی محوری بهعنوان کشور ترانزیت انرژی میان خلیج فارس و ترکیه به سوریه بدهد و از تلاشها برای بازسازی شبکه برق آن حمایت کند. همچنین، فرصتهای بیشتری برای اردن و لبنان فراهم میکند تا از بازاری منطقهای و یکپارچه بهرهمند شوند.
