اهمیت راهبردی توافقنامه «عشقآباد» در راهاندازی هاب غلات خلیج فارس
پیمان عشقآباد بهعنوان توافقنامهای راهبردی در اوراسیا، ظرفیتهای بینظیری برای اتصال آسیای مرکزی به آبهای آزاد ایجاد کرده است. در این یادداشت این موضوع بررسی شده است که چگونه بنادر جنوبی ایران و عمان با بهرهگیری از این کریدور چندوجهی، به هاب اصلی صادرات غلات قزاقستان و روسیه تبدیل میشوند. این تحول ژئواکونومیکی، ضمن ارتقای امنیت غذایی منطقه، جایگاه ترانزیتی ایران و شرکای عضو را در رقابتهای بینالمللیِ حملونقل و تجارت، بهطور چشمگیری تقویت خواهد کرد.
دکتر رادمهر رضایی – پژوهشگر مطالعات حوزه کریدورها
اندیشکده زاویه: در سالهای اخیر، کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی به دنبال گسترش مسیرهای ترانزیتی و اتصال به آبهای آزاد بودهاند تا بلندپروازیهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی خود را محقق سازند. در این راستا، این کشورها از طریق توافقنامههای مختلف درپی دسترسی به بنادر جنوبی ایران و پاکستان هستند که این امر دسترسی آنها به بازارهای جنوب آسیا و خلیج فارس را فراهم میکند.
یکی از توافقنامههای مهم در این راستا «پیمان عشقآباد» با هدف اتصال آسیای مرکزی به خلیج فارس است. البته، این توافق برای کشورهای دیگر مانند هند نیز از اهمیت راهبردی و اقتصادی ویژهای برخوردار است؛ زیرا مسیرهای جدیدی را به آسیای مرکزی باز و دسترسی آن به غرب را تقویت میکند.
ماهیت حقوقی، اعضا و نقش کلیدی ترکمنستان در پیمان عشقآباد
پیمان عشقآباد یک توافقنامه حملونقل و ترانزیت چندوجهی است که در آوریل ۲۰۱۱ امضا و از آوریل ۲۰۱۶ لازمالاجرا شد. اعضای بنیانگذار توافق شامل ترکمنستان، ایران، عمان، ازبکستان و قطر بودند که قطر نیز در سال ۲۰۱۳ از این توافق خارج شد. همچنین، قزاقستان و پاکستان در سال ۲۰۱۶ و هند در سال ۲۰۱۸ به عضویت آن درآمدند.
در این میان، ترکمنستان بهنوعی امانتدار این پیمان است، یعنی توافقنامه اصلی عشقآباد را نگهداری، تصویبها و الحاقهای کشورهای عضو را ثبت و ارتباطات رسمی مربوط به معاهده را بدون داشتن اختیار تصمیمگیری در مورد توافقنامه مدیریت میکند.
اهداف کریدور عشقآباد و همافزایی با کلانپروژه شمال-جنوب
همانطور که اشاره شد، هدف این پروژه ایجاد یک کریدور حملونقل بینالمللی بین آسیای مرکزی و خلیج فارس بوده که کاهش زمان و هزینههای ترانزیت و تسهیل تجارت بین کشورهای عضو را امکانپذیر میکند. در واقع، هدف اصلی آن افزایش ارتباط در منطقه اوراسیا و همگامسازی آن با سایر کریدورهای حملونقل منطقهای، از جمله کریدور شمال-جنوب (INSTC) است.
امنیت غذایی و نقش استراتژیک غلات قزاقستان در مسیرهای ترانزیتی ایران
بااینکه تجارت از طریق مسیرهای ریلی و زمینی این کریدور در حال انجام است، اما برخی رویدادهای ژئوپلیتیکی میتواند اهمیت ژئواکونومیکی آن را افزایش دهد. برای نمونه، تحولات اخیر و بحث امنیت غذایی باعث شد تا کشورهای صادرکننده غلات مانند قزاقستان و روسیه به دنبال مسیرهای جایگزین برای تقویت صادرات خود باشند.
در این میان، قزاقستان بهعنوان یکی از اعضای پیمان عشقآباد و باوجود مسیر ریلی با ترکمنستان و ایران، اهمیت بالایی به این توافقنامه میدهد. اخیراً نیز توافقنامه دوجانبه با ایران برای ایجاد پایانه در بندر شهید رجایی منعقد کرده است. باید توجه داشت که غلات به یکی از اقلام مهم صادرات قزاقها تبدیل شده و اکنون بهدنبال بازارهای جدید برای خود هستند؛ بهطوریکه براساس اطلاعات وزارت کشاورزی قزاقستان، صادرات غلات و آرد این کشور به ۱۱.۱ میلیون تن افزایش یافته که ۱۳ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۵ است.
پویایی مثبت، رقابتپذیری بالای غلات قزاقستان در خارج از کشور را تثبیت و موقعیت این کشور را بهعنوان یکی از بزرگترین صادرکنندگان محصولات کشاورزی در منطقه تقویت میکند. البته، اقدامات برای گسترش بازارهای فروش، تقویت زیرساختهای حملونقل و لجستیک و افزایش محصولات با ارزشافزوده در حال انجام بوده که ایجاد پایانه در بنادر جنوبی ایران نمونه مهم آن است.
بنابراین، رونق و تقویت توافقنامه عشقآباد میتواند صادرات محصولات کشاورزی قزاقستان به ایران و سایر بازارهای حاشیه خلیج فارس را ارسال کند. برای نمونه، تجارت کشاورزی بین قزاقستان و ایران در سال ۲۰۲۵ با ۵۵.۸ درصد افزایش به ۳۴۲ میلیون دلار رسید که ۷۹ درصد از کل تجارت دوجانبه را تشکیل میدهد؛ که در این میان، صادرات محصولات کشاورزی قزاقستان به ایران با ۹۷ درصد افزایش به ۲۳۸.۵ میلیون دلار رسید. همچنین، صادرات غلات نیز بیش از دو برابر افزایش یافت و به ۱.۱ میلیون تن به ارزش ۲۲۵.۳ میلیون دلار رسید.
چشمانداز ورود روسیه و شکلگیری هاب منطقهای غلات در ایران و عمان
انتقال غلات کشورهای آسیای مرکزی بهویژه قزاقستان و احتمال پیوستن روسیه بهعنوان یکی از بزرگترین صادرکنندگان غلات به این کریدور در آینده، میتواند نقش توافقنامه عشقآباد را افزایش و کشورهای جنوبی آن مانند ایران و عمان را به هاب غلات تبدیل کند. بهویژه که کشورهای مختلفی مانند روسیه و اوکراین علاوه بر قزاقستان به دنبال این ایده هستند.
اخیراً نیز مذاکرات سطحبالا بین روسیه و عمان برای صادرات گندم به کشورهای شرق آفریقایی انجام شده است که در صورت رسیدن به نتیجه مطلوب، احتمال پیوستن روسیه به پیمان عشقآباد افزایش و نقش هاب غلات در خلیج فارس افزایش مییابد. در واقع، توسعه این توافقنامه با محوریت تجارت غلات، پایانههای ایران و عمان را بهعنوان هاب منطقهای معرفی و اهمیت راهبردی و ژئواکونومیکی آنها را تقویت میکند.
الحاق ارمنستان به توافقنامه؛ تنوعبخشی به مبادی وارداتی و طرح «چهارراه صلح»
همانطور که اشاره شد، این توافقنامه پتانسیل بالایی برای جذب سایر کشورها دارد. برای نمونه، ارمنستان پیوستن به این کریدور را از سال گذشته تصویب کرده است و در بیانیه دولت آمده: «پیوستن به توافقنامه عشقآباد فرصتهای جدیدی را برای ادغام در کریدور حملونقل که کشورهای آسیای مرکزی را به بنادر خلیج فارس متصل میکند و استفاده از پتانسیل ترانزیت و حملونقل کشورهای عضو ایجاد خواهد کرد.»
براساس برآوردها، پیوستن ارمنستان با تسهیل رویههای گمرکی و تقویت شرایط حملونقل چندوجهی، ترانزیت بار و مسافر را در بین کشورهای عضو افزایش دهد. این اقدام با ابتکار «چهارراه صلح» ایروان، با هدف قرار دادن ارمنستان بهعنوان یک قطب کلیدی ترانزیت در منطقه، همسو است. همچنین، این کشور یکی از بزرگترین واردکنندگان گندم است که نزدیک به ۱۰۰ درصد نیاز خود را بهویژه از روسیه وارد میکند. بنابراین پیوستن به این کریدور میتواند مبادی وارداتی را متنوع و وابستگی غذایی به روسیه را کاهش دهد.
