چالشهای راهبردی ترکیه در سوریه
ترکیه هماکنون با بیش از ۲.۳۶ میلیون پناهجوی سوری در خاک خود مواجه است و اقتصاد آن تحت فشار شدید تورمی و بیثباتی پولی قرار دارد. تلاش برای تبدیل سوریه به دروازهای برای دستیابی به بازارهای خلیجفارس و پیشبرد بازسازی این کشور، به دلیل فقدان سرمایهگذاریهای کلان کشورهای حاشیه خلج فارس با شکست مواجه شده و شرکتهای ترکی را به نقشهای فرعی تقلیل داده است. ترکیه به سادگی نمیتواند بار مالی بازسازی سوریه را که صدها میلیارد دلار برآورد میشود، به دوش بکشد.
حسن مرادخانی – کارشناس مسائل ترکیه
اندیشکده زاویه: سقوط نظام بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، آنکارا را در موقعیتی خاص و بیسابقه قرار داد. ترکیه پس از بیش از یک دهه حمایت از مخالفان سوری، ناگهان خود را در جایگاه یکی از بازیگران اصلی صحنه جدید سوریه یافت. اما آنچه در آغاز یک «فرصت طلایی» به نظر میرسید، به سرعت به چیزی شبیه «میدان مین» تبدیل شد. پاشنه آشیل ترکیه در سوریه نه یک نقطه ضعف منفرد بلکه شبکهای از تنگناهای داخلی، منطقهای و بینالمللی است که توانایی آنکارا را برای بهرهبرداری از پیروزیاش محدود میکند. در ادامه مروری بر چالشها و موانع ترکیه در پیشبرد و تحقق اهداف خود در سوریه داشتهایم:
موانع و چالشها
1. سرخوردگی راهبردی و فرسایش منابع ملی
اولین و مهمترین چالش ترکیه، سرخوردگی راهبردی فراتر از تواناییهای ملی است. «نوعثمانیگری» به عنوان ایدئولوژی راهنمای سیاست خارجی ترکیه، هدفی جز تبدیل این کشور به قدرتی جهانی تعیین نکرده است. این هدف با واقعیت «قدرت متوسط» ترکیه در تناقض آشکار است. هزینههای انباشته شده جنگ داخلی سوریه، سوریه را به یکی از پرهزینهترین تعهدات خارجی آنکارا تبدیل کرده است.
ترکیه هماکنون با بیش از ۲.۳۶ میلیون پناهجوی سوری در خاک خود مواجه است و اقتصاد آن تحت فشار شدید تورمی و بیثباتی پولی قرار دارد. تلاش برای تبدیل سوریه به دروازهای برای دستیابی به بازارهای خلیجفارس و پیشبرد بازسازی این کشور، به دلیل فقدان سرمایهگذاریهای کلان کشورهای حاشیه خلج فارس با شکست مواجه شده و شرکتهای ترکی را به نقشهای فرعی تقلیل داده است. ترکیه به سادگی نمیتواند بار مالی بازسازی سوریه را که صدها میلیارد دلار برآورد میشود، به دوش بکشد.
2. بحران پناهجویان
حضور میلیونها پناهجوی سوری در ترکیه به یکی از چالشهای مهم سیاسی داخلی تبدیل شده است. این مسئله به «پاشنه آشیل» سیاست داخلی اردوغان تبدیل شده و زمینهساز واکنشهای شدید ملیگرایانه و کاهش محبوبیت حزب حاکم شده است. اگرچه اردوغان امیدوار است با بازگشت پناهجویان به سوریه، این فشار را کاهش دهد اما نرخ بازگشت داوطلبانه بسیار کندتر از حد انتظار است.
3. تنش با اسرائیل
ظهور اسرائیل به عنوان یک بازیگر اصلی در سوریه، پیچیدگیهای تازهای به معادلات ترکیه افزوده است. در حالی که آنکارا به دنبال ایجاد دولتی متمرکز و دوست در دمشق است، اسرائیل خواهان سوریهای ضعیف و تجزیهشده است. اسرائیل نه تنها نفوذ نظامی و سیاسی خود را در سوریه گسترش داده بلکه روابط فزایندهای با نیروهای کرد برقرار کرده و آنکارا را بیش از پیش نگران ساخته است.
مقامات اسرائیلی اکنون حضور ترکیه را تهدیدی بزرگتر از ایران میدانند و پایگاههای هوایی مورد نظر ترکیه را هدف حملات قرار دادهاند. این رقابت، ترکیه را در تقابل مستقیم با قدرتی قرار میدهد که از حمایت راهبردی آمریکا برخوردار است و توانایی نظامی و فناورانه برتر دارد.
4. وابستگی به شرکای متزلزل
ترکیه در سوریه به شبکهای از شرکا و متحدان متکی است که هر یک وزنه خود را دارند. از یک سو، ترکیه برای جلوگیری از فروپاشی کامل امنیت سوریه به همکاری با روسیه و ایران نیاز دارد، همانگونه که موفق شد این دو کشور را در جریان سقوط اسد از مداخله نظامی بازدارد. از سوی دیگر، آنکارا برای تأمین مالی بازسازی به کمک کشورهای حاشیه خلیجفارس چشم دوخته است. اما عربستان سعودی و قطر نیز اهداف و اولویتهای خاص خود را دارند و همکاری با ترکیه صرفاً بر اساس منافع متقابل و موقت تعریف میشود. دولت جدید سوریه به رهبری احمد الشرع نیز اگرچه به ترکیه نزدیک است، اما به دنبال حفظ استقلال عمل و برقراری روابط متوازن با همه بازیگران منطقهای است.
5. بحران مشروعیت و خشونتهای فرقهای
دولت جدید سوریه که با حمایت ترکیه بر سر کار آمده، در مهار خشونتهای فرقهای علیه اقلیتهای علوی و دروزی ناکام مانده است. این ناکامی، سئوالات جدی درباره ظرفیت و حتی تمایل این دولت برای فاصله گرفتن از رویههای سرکوبگرانه پیشین ایجاد کرده است. بحران در منطقه سویدا، ضعف دولت موقت را آشکار ساخته و آنکارا را مجبور به بررسی گزینههای مداخله نظامی و حتی درخواست کمک از روسیه کرده است. هرگونه تشدید خشونتهای فرقهای، نه تنها ثبات سوریه را به مخاطره میاندازد، بلکه موج جدیدی از آوارگی را به سمت مرزهای ترکیه روانه خواهد کرد و فشار بر آنکارا را دوچندان میسازد.
6. عثمانیگری ترک خورده
سوریه با طرح عثمانیگری و احیای سرزمینهای از دست رفته وارد سیاست خارجی ترکیه شد و با سیاستهای مقابله با کردها و ایجاد نوار مرزی امن تقویت شد. اما گسترش نفوذ سرزمینی ترکیه به بن بست سیاست امنیتی اسرائیل در سوریه برخورد کرده است. از این رو، طرح عثمانیگری ترکیه به نقطه شکاف بزرگی در سوریه رسیده است که روند فعلی می تواند اعتبار تاریخی ترکیه در تمام مناطق پیرامونی را نیز خدشهدار کند. عثمانیگری ترک خورده با حملات اسرائیل به برخی از مواضع ترکیه در سوریه، نشانههای سراب بودن یا واقعی بودن این طرح را به دستان اردوغان داده است. اقدام یا سکوت اردوغان در برابر حملات اسرائیل، اعتبار چندین ساله سپهر سیاسی ترکیه را در بوته آزمایش قرار داده است.
نتیجهگیری
پیروزی ترکیه در سوریه، اگرچه دستاوردی تاریخی محسوب میشود، اما آنکارا را با شبکهای از آسیبپذیریهای راهبردی مواجه ساخته است. سرخوردگی منابع، بحران پناهجویان، رقابت با اسرائیل، وابستگی به شرکای متزلزل، بحران مشروعیت دولت جدید و عثمانی گری ترک خورده، همگی چالشهای راهبردی ترکیه در صحنه سوریه هستند. این تنگناها، ترکیه را در موقعیتی قرار داده که هرگونه حرکت اشتباه میتواند دستاوردهای گرانقیمت آن را به بهای سنگینی به شکست تبدیل کند. آنکارا برای تبدیل پیروزی نظامی به موفقیت راهبردی پایدار، ناگزیر از بازتعریف رویکرد خود و پذیرش واقعیتهای جدید منطقهای است.
