ارمنستان در تلاقی رقابت قدرتها و صلح پرهزینه در قفقاز جنوبی
قفقاز جنوبی بار دیگر به کانون رقابتهای ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. ارمنستان پس از جنگهای اخیر و کاهش وابستگی به روسیه، با رویکردی چندجانبه به همکاری با ایران، هند و غرب روی آورده، اما مسیرهای جدید صلح و کریدورهای ترانزیتی میتوانند همزمان فرصت و تهدید باشند. آینده ایروان به نحوه مدیریت این موازنه پیچیده وابسته است.
حامد فاطمینیا – پژوهشگر مسائل ترکیه
اندیشکده زاویه: در چارچوب ژئوپولتیک و روابط بینالملل، حوزه قفقاز جنوبی (ارمنستان، آذربایجان و ترکیه) به عنوان یک منطقه چندبازیگر و حساس، همچنان در هنگامه آزمونهای راهبردی قرار دارد. متن ارائهشده، با بهرهگیری از نمادهای تاریخی ارمنستان (کوه آرارات به عنوان نماد تمدن هزارساله و قله مخروطی شکل آن به عنوان «آخرین پناهگاه نوح» در روایت ارمنی) به بررسی شرایط امنیتی ژئوپلیتیکی ارمنستان پس از جنگ ۲۰۲۰-۲۰۲۳ و آتشبسهای بعدی میپردازد.
این تحلیل، با تکیه بر اخبار مستند تا خرداد ۱۴۰۵، تغییرات اقدامات ارمنستان در حوزه امنیتی (همکاری نظامی با ایران و هند، کاهش وابستگی به روسیه و انعطافپذیری در برابر آذربایجان و ترکیه)، تأثیرپذیری از مانورهای نظامی مشترک ایران-ارمنستان و حضور عوامل اسرائیلی در آذربایجان، ارائه میشود. همچنین، با بررسی ایام آتشبس پس از جنگ چهلروزه ایران، اسرائیل و آمریکا در ۱۴۰۴ـ۱۴۰۵ و پیمان نظامی روسیه-طالبان، به ارزیابی نقش این عوامل در امنیت ارمنستان میپردازد. انتخابات پارلمانی، به عنوان امتحانی دموکراتیک-راهبردی، میدانی برای سنجش میزان پذیرش جامعه ارمنی نسبت به توافقهای پرهزینه صلح است.
زمینه تاریخی و تهدیدات راهبردی
کوه آرارات، با پوشش یخ و موقعیت مرزی ترکیه، تصویری از «ناامنی ارمنستان» است: تهدیدات ترکیه و آذربایجان بر سر قرهباغ (که ۲۰۲۳ با حمایت روسیه اعدام شدند)، انزوای راهبردی پس از کاهش ۹۰ درصدی تجهیزات روسی و فشارهای ترکیبی (روانی، اقتصادی و نظامی). جنگ ۲۰۲۰ (شش هفتهای) و تصرف مناطق حائل آذربایجان، پروژههای اصلاحات پاشینیان را تهدید کرد. اما پس از آتشبس ۲۰۲۰ با میانجیگری روسیه (که در ۲۰۲۳ شکست خورد)، ارمنستان به سمت تنوعسازی امنیتی حرکت کرد: قرارداد ۵۰۰ میلیونی تجهیزات ایرانی (پهپاد، بمب هدایت شونده و پدافند هوایی) در ۲۰۲۴، مانورهای مشترک ایران-ارمنستان در آوریل ۲۰۲۵ (تمرین «صلح» نزدیک مرز مشترک) و قراردادهای بزرگ با هند (تقریباً ۱٫۷۵ میلیارد دلار در ۲۰۲۴-۲۰۲۵) و فرانسه (سیستم های پدافند).
این تغییر، ارمنستان را از وابستگی ۹۰ درصدی به روسیه خارج کرد (تا کمتر از ۱۰ درصد در ۲۰۲۵) و بخشی از کاهش حضور روسی در مرز ایران (عقبنشینی نیروهای مرزی تا اواخر ۲۰۲۴) و انزوا از سازمان امنیت جمعی بود.
تاثیرات اقدامات امنیتی ارمنستان و عوامل خارجی
ارمنستان با استفاده از تجهیزات ایرانی (مانورهای مشترک) و کاهش وابستگی روسی، بازدارندگی را در برابر آذربایجان (با حمایت ترکیه و اسرائیل) تقویت کرد. اما همزمان، اخبار حضور نیروهای اسرائیلی در آذربایجان (در چارچوب شراکت نظامی عمیق اسرائیل-باکو) و پیمان روسیه-طالبان (۲۰۲۶، شامل مبادلات تسلیحاتی و فناوری دفاعی) نگرانکننده است: اینها ارمنستان را در منطقه «خاکستری» قرار میدهند، جایی که بازیهای جنگی و فشارهای پلکانی ممکن است رخ دهد.
بحثبرانگیزترین تحول، جنگ چهلروزه ایران-اسرائیل-آمریکا در ۱۴۰۴-۱۴۰۵ است: شروع با حملات اسرائیلی (خرداد ۱۴۰۴، عملیات طلوع شیر) و دخالت آمریکا (بمباران سایتهای هستهای)، آتشبس با میانجیگری ترامپ در تیر ۱۴۰۴(جنگ12 روزه) و ادامه تنش تا اسفند ۱۴۰۴ (عملیات خشم حماسی). این ایام، ارمنستان را در موقعیت آسیبپذیر قرار داد: نزدیکی به ایران (شریک سنتی) همزمان با حمله مستقیم آمریکا-اسرائیل به ایران، و قطع دسترسی ایران به ارمنستان از طریق مرز و استراتژیکها. با این وجود، همزمان، ارمنستان از ابتکارهای میانجیگرانه دولت ترامپ برای کاهش تنش با آذربایجان (۸ اوت ۲۰۲۵، قرارداد صلح و مسیر ترامپ در استان سیونیک) بهره برد؛ کریدوری ترانزیتی (مسئولیت توسعه توسط شرکت آمریکایی، نظارت فنی-امنیتی آمریکا) که از نظر ایروان حاکمیت این کشور را تضمین و سیونیک را به مرکز منطقهای تبدیل میکند! این طرح در بلندمدت میتواند پیامدهای ژئوپلیتیکی پیچیدهای برای ارمنستان ایجاد کند؛ زیرا حضور مستقیم شرکتها و نهادهای آمریکایی در زیرساختهای راهبردی ممکن است به کاهش حاشیه مانور سیاست خارجی ایروان و افزایش وابستگی ژئوپلیتیکی آن بینجامد.
این کریدور، میتواند به عنوان ابزار نفوذ و مدیریت بحران از سوی آمریکا عمل کند و همزمان، ارمنستان را از تعاملات روسی – ایرانی خارج کرده و به سمت همسویی با غرب سوق دهد؛ در صورت تغییر موازنه قدرت یا کاهش تعهدات واشنگتن، ممکن است به آسیبپذیری امنیتی جدیدی برای ایروان تبدیل شود.
ارزیابی راهبردی و فرصتهای صلح
از منظر ژئوپولتیک، این تغییرات ارمنستان را به یک بازیگر «چندقطبی» تبدیل کرده است: پذیرش ضررهای معین صلح (واگذاری قرهباغ و همسویی با ترکیه-باکو) در برابر شرطبندی بر ثبات و پایان گوشهگیری راهبردی. از نظر ایروان مسیر ترامپ، با نقش واسطه آمریکا، ممکن است بهطور موقت از شدت برخی تنشها بکاهد و همزمان وابستگی امنیتی و اقتصادی ارمنستان به بازیگران خارجی را افزایش دهد. در چنین شرایطی، اگر تضمینهای امنیتی عملی نشوند، همین سازوکار میتواند در آینده به یک اهرم فشار ژئوپلیتیکی علیه ایروان تبدیل شود.
در چارچوب روابط بینالملل، این حرکت ارمنستان را از «محافظ روسیه» به «همکار غربی» نزدیک کرده است، اما این تغییر جهت سریع در سیاست خارجی، خطر قرار گرفتن ارمنستان در رقابت میان قدرتهای بزرگ را نیز افزایش میدهد.
با این حال، خطرات خاکستری بالاست: حضور نیروهای اسرائیلی در آذربایجان، پیمان روسیه-طالبان (که مرزهای مرکزی آسیا را هدف قرار میدهد) و ایام آتشبس ایران-آمریکا-اسرائیل، احتمال حمله ترکیبی یا اسمی را افزایش میدهند. ارمنستان هنوز ارتش ضعیفتری دارد و توازن مسکو از بین رفته، در حالی که واشنگتن-بروکسل تعهدات واقعی آزمایشنشدهاند. پذیرش صلح، میتواند بهترین گزینه باشد، اما بدون همه پرسی یا تضمینهای حقوقی، خطر بیثباتی وجود دارد.
چشمانداز آینده
انتخابات پارلمانی ۷ ژوئن ۲۰۲۶، آزمون نهایی است: اگر قرارداد مدنی پاشینیان (با تمرکز بر صلح و دموکراسی) پیروز شود، ایران-ارمنستان-آمریکا-هند تعادل جدید پایدار خواهد بود. این مسیر، ممکن است از شدت برخی فشارهای امنیتی بکاهد، اما تضمینی برای تبدیل آن به ثبات پایدار وجود ندارد. با این حال، نیاز به نظارت بینالمللی (آمریکا در مسیر ترامپ) و کاهش فشارهای خارجی (روسیه، اسرائیل، ترکیه) برای تبدیل تهدید به فرصت واقعی وجود دارد. در غیر این صورت، طرحهایی مانند مسیر ترامپ میتوانند از یک ابتکار ترانزیتی به کانون رقابت ژئوپلیتیکی قدرتهای بزرگ در قفقاز جنوبی تبدیل شوند.
این تحلیل نشان میدهد که اقدامات ارمنستان، نه تنها تنشها را کاهش داده، بلکه ارمنستان را در برابر فرصتها و مخاطرات ژئوپلیتیکی همزمان قرار داده است. با این حال، بدون اتحاد داخلی و تضمینهای خارجی، تحولات امنیتی همچنان شکننده باقی خواهند ماند. آینده ارمنستان، در دست انتخابهای راهبردی ارامنه در آستانه ژوئن ۲۰۲۶ است.
