پایگاه راداری «کورهجیک»؛ حلقه پنهان سپر موشکی غرب در قلب ترکیه
با تشدید جنگ میان ائتلاف آمریکا و رژیم صهیونیستی با ایران و هدف قرار گرفتن برخی رادارهای آمریکایی در کشورهای حاشیه خلیج فارس، توجهها بار دیگر به پایگاههای نظامی آمریکا و ناتو در خاک ترکیه، بهویژه «اینجرلیک» و «کورهجیک»، معطوف شده است. در این میان، پایگاه راداری کورهجیک به دلیل نقش اطلاعاتی و هشدار زودهنگام خود، اهمیت ویژهای در ساختار دفاع موشکی غرب دارد.
اندیشکده زاویه: پایگاه خبری – تحلیلی «اسلامی آنالیز» ترکیه در گزارشی تفصیلی به بررسی ابعاد پنهان و کارکردهای استراتژیک پایگاه راداری «کورهجیک» پرداخته است؛ پایگاهی که در سالهای اخیر به یکی از نقاط حساس در معادلات امنیتی منطقه تبدیل شده است. با تشدید جنگ میان ائتلاف آمریکا و رژیم صهیونیستی با ایران و هدف قرار گرفتن برخی رادارهای آمریکایی در کشورهای حاشیه خلیج فارس، توجهها بار دیگر به پایگاههای نظامی آمریکا و ناتو در خاک ترکیه، بهویژه «اینجرلیک» و «کورهجیک»، معطوف شده است. در این میان، پایگاه راداری کورهجیک به دلیل نقش اطلاعاتی و هشدار زودهنگام خود، اهمیت ویژهای در ساختار دفاع موشکی غرب دارد.
سنگ بنای ایجاد این پایگاه در نشست سال ۲۰۱۰ ناتو در لیسبون گذاشته شد؛ جایی که اعضای این ائتلاف تصمیم گرفتند سامانهای برای دفاع در برابر موشکهای بالستیک ایجاد کنند. در ادامه این تصمیم، دولت ترکیه در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۱ با استقرار یک رادار هشدار زودهنگام در منطقه کورهجیک در استان مالاتیا موافقت کرد و این سامانه در فوریه ۲۰۱۲ توسط آمریکا عملیاتی شد. نکته قابل توجه آن است که تفاهمنامه مربوط به استقرار این رادار نه با سازمان ناتو، بلکه مستقیماً میان «فرانسیس ریکاردونه» سفیر وقت آمریکا در آنکارا و «فریدون سینیرلیاوغلو» به نمایندگی از دولت ترکیه امضا شد؛ موضوعی که نشان میدهد اگرچه این سامانه در چارچوب ناتو معرفی میشود، اما هدایت و نقش اصلی آن عملاً در اختیار ایالات متحده قرار دارد.
این توافق در شرایطی صورت گرفت که پیش از آن، رأی منفی ترکیه به تحریمهای ضدایرانی در شورای امنیت سازمان ملل در سال ۲۰۱۰ موجب انتقادات گسترده در رسانههای غربی شده و بحث «تغییر محور» سیاست خارجی آنکارا را مطرح کرده بود. با این حال، پس از موافقت ترکیه با استقرار رادار کورهجیک، این موج انتقادات فروکش کرد و بسیاری از رسانههای بینالمللی این اقدام را نشانهای از پایبندی دوباره آنکارا به ائتلاف غرب ارزیابی کردند.
از منظر ژئوپلیتیک نیز تاریخچه این پایگاه به سالهای بسیار دورتر بازمیگردد. وزارت امور خارجه ترکیه در سال ۲۰۱۱ اعلام کرده بود که این منطقه در گذشته نیز برای اهداف نظامی مشابه مورد استفاده قرار میگرفته است. اسناد تاریخی نشان میدهد که از دهه ۱۹۶۰ میلادی، فعالیتهای راداری و ارتباطی در این منطقه برای نظارت بر حریم هوایی اتحاد جماهیر شوروی جریان داشته است. بنابراین کورهجیک امروز در واقع ادامه همان خط مقدم دوران جنگ سرد است که در شرایط جدید و با تمرکز بر تهدیدهای موشکی منطقهای، بهویژه ایران، بازطراحی شده است.
از نظر ساختار عملیاتی نیز کورهجیک نمونهای از سیستم چندلایه پایگاههای نظامی غرب محسوب میشود. هرچند این پایگاه در خاک ترکیه قرار دارد، اما سامانه راداری آن توسط آمریکا نصب شده و توسط نیروهای نظامی آمریکایی اداره میشود. دادههای تولید شده توسط این رادار در خاک ترکیه باقی نمیمانند، بلکه مستقیماً به شبکه فرماندهی و کنترل ناتو در پایگاه «رامشتاین» در آلمان منتقل میشوند. در آنجا این اطلاعات با دادههای سایر سنسورها ترکیب شده و مورد تحلیل قرار میگیرد. به همین دلیل، ترکیه میزبان این سامانه است، آمریکا نقش اپراتور میدانی را بر عهده دارد و ناتو چارچوب فرماندهی آن را تشکیل میدهد. در این ساختار، ترکیه به دادههای خام دسترسی مستقیم ندارد و تنها اطلاعات پردازششده را دریافت میکند.
سامانه راداری مستقر در این پایگاه از نوع «AN/TPY-2» است؛ راداری پیشرفته که وظیفه آن شناسایی و رهگیری موشکهای بالستیک در مراحل اولیه پرواز است. این سیستم خود مستقیماً موشکی را منهدم نمیکند، بلکه اطلاعات دقیقی درباره مبدأ شلیک، مسیر حرکت و هدف احتمالی موشک تولید میکند و این دادهها را به سامانههای رهگیر منتقل میکند تا آنها بتوانند در کوتاهترین زمان ممکن واکنش نشان دهند. در واقع، کورهجیک حلقه نخست در زنجیره هشدار زودهنگام دفاع موشکی محسوب میشود.
در اسناد ناتو و همچنین برخی اسناد دفاعی ایالات متحده، یکی از دلایل اصلی استقرار این رادار مقابله با تهدید موشکهای بالستیک ایران عنوان شده است. در سند بودجه دفاعی ارتش آمریکا در سال ۲۰۱۴ نیز پیشرفت برنامه موشکی ایران بهعنوان یکی از دلایل حفظ این سامانه برای دفاع از قلمرو اروپایی ناتو ذکر شده است. با این حال، موقعیت جغرافیایی این پایگاه تنها ایران را پوشش نمیدهد و امکان نظارت گسترده بر قفقاز و بخشهایی از خاک روسیه را نیز فراهم میکند. به همین دلیل مسکو از همان مراحل اولیه استقرار این سامانه نسبت به آن اعتراض کرده و آن را بخشی از راهبرد غرب برای محدودسازی قدرت نظامی روسیه دانسته است.
یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات درباره این پایگاه، مسئله انتقال دادههای آن به رژیم صهیونیستی است. موضع رسمی دولت ترکیه همواره این بوده که اطلاعات کورهجیک تنها در چارچوب ناتو به اشتراک گذاشته میشود و به کشورهای غیرعضو منتقل نمیگردد. با این حال، برخی تحلیلها این ادعا را زیر سؤال بردهاند. در گزارشی که در سپتامبر ۲۰۱۱ در روزنامه واشنگتنپست منتشر شد، یک مقام ارشد آمریکایی تصریح کرده بود که این سامانه یک رادار آمریکایی است و هیچ توافقی نمیتواند توانایی ایالات متحده برای دفاع از اسرائیل را محدود کند. علاوه بر این، اسناد دفاعی آمریکا نیز نشان میدهد دادههای این رادار در شبکه فرماندهی آمریکا پردازش میشود و در سناریوهای مرتبط با آمادگی دفاعی اسرائیل مورد استفاده قرار میگیرد.
در شرایط کنونی منطقه، که تنش میان ایران و ائتلاف آمریکا و اسرائیل افزایش یافته است، اهمیت این پایگاه بیش از گذشته برجسته شده است. از آنجا که فلسفه اصلی ایجاد کورهجیک بر اساس سناریوی تهدید موشکی ایران شکل گرفته، تحولات جاری میتواند این پایگاه را به یکی از نقاط کلیدی در سامانه هشدار زودهنگام غرب تبدیل کند. چنین وضعیتی، هرچند به صورت مستقیم ترکیه را وارد درگیری نمیکند، اما از نظر فنی آنکارا را در چارچوب ساختار امنیتی غرب در این تقابل دخیل میسازد.
در نهایت، کورهجیک صرفاً یک پایگاه راداری نیست، بلکه نمادی از جایگاه ترکیه در معماری امنیتی ناتو و وابستگی آن به ساختار دفاعی غرب محسوب میشود. این وابستگی، علاوه بر ابعاد فنی و نظامی، پیامدهای سیاسی نیز دارد و میتواند در مواقع بحرانی، توانایی آنکارا برای اتخاذ سیاستهای مستقل را محدود کند؛ مسئلهای که در موضوعات حساسی همچون تحولات خاورمیانه و مسئله فلسطین نیز بازتاب مییابد.
