ابتکارات جدید ترکیه در بالکان و توسعه نفوذ در اروپا

منطقه بالکان اگرچه در مباحث سیاسی و در افکار عمومی ترکیه اولویت ندارد، اما همواره یکی از مناطق مورد توجه ترکیه بوده است. این منطقه نه تنها برای آنکارا استراتژیک است، بلکه یک منطقه دارای اولویت است که پیوندهای فرهنگی و انسانی با ترکیه دارد. بر همین اساس است که رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه در دیدار با الکساندر ووچیچ، رئیس‌جمهور صربستان در 23 بهمن 1404 /12 فوریه 2026 در آنکارا می‌گوید: ما هرگز بالکان را نادیده نمی‌گیریم.

وحید عیاری – کارشناس مسائل ترکیه و قفقاز

اندیشکده زاویه: در استراتژی ترکیه در قبال بالکان ابعاد و اهداف مختلفی از جمله اقتصادی و فرهنگی مشاهده می‌شود. آنکارا با تمام کشورهای بالکان غربی توافق‌نامه‌های تجارت آزاد دارد، در حال سرمایه‌گذاری و انجام پروژه‌های زیرساختی بلندپروازانه‌ای مانند ساخت بزرگراه بلگراد ـ سارایوو است. ترک‌ها از طریق فعالیت‌های تجاری، سرمایه‌گذاری و گردشگری به یک بازیگر اقتصادی مهم در منطقه تبدیل شده‌اند. با وجود این، در استراتژی ترکیه در بالکان وزن مؤلفه اقتصادی بسیار کمتر از مؤلفه سیاسی است. تا جایی که بخشی از نگاه اقتصادی آنکارا نیز در این منطقه، پشتیبان اهداف سیاسی آن است.

همان‌گونه که ترک‌ها می‌گویند اساس سیاست ترکیه در بالکان، حفظ صلح و ثبات در منطقه است. زیرا، جلوگیری از بحران‌ها و درگیری‌ها در منطقه برای امنیت خود ترکیه نیز مهم است و تداوم صلح، زمینه مناسبی را برای ترکیه فراهم می‌کند تا روابط خود را با کل منطقه تعمیق بخشد. در واقع، در استراتژی سیاسی و دیپلماتیک ترکیه در بالکان، ثبات منطقه‌ای مقدم است. زیرا در نگاه ترک‌ها فقط با ثبات در بالکان است که می‌توان اهداف دیگر را نیز پیش برد. ترکیه در این راستا، از تمامیت ارضی کشورهای بالکان، گفتگو برای حل اختلافات منطقه‌ای و ادغام آن‌ها در ساختارهای یوروآتلانتیک (ناتو و اتحادیه اروپا) حمایت می‌کند.

این استراتژی باعث شده است ترکیه با وجود مناقشه‌های سیاسی و نظامی در بالکان، مانند مناقشه دیرینه صربستان و کوزوو به عنوان یکی از جدی‌ترین چالش‌های اروپا در بالکان، روابط دیپلماتیک قوی با همه کشورهای این منطقه داشته باشد. ترکیه با استفاده از مناقشه‌های موجود در بالکان رویکرد فراگیری در سیاست خارجی خود در این منطقه اتخاذ کرده و برای تقویت این رویکرد ابتکارات سیاسی و دیپلماتیکی طراحی کرده است.

ترکیه از دهه 1990 به طور فعال در مأموریت‌های صلح و سازوکارهای همکاری منطقه‌ای در بالکان شرکت داشته است. از جمله مهم‌ترین این سازوکارها می‌توان به سازوکارهای گفتگوی سه‌جانبه ترکیه ـ بوسنی ـ صربستان، ترکیه ـ بوسنی ـ کرواسی و نشست «سازوکار صلح بالکان» اشاره کرد که با هدف اعتماد متقابل و همکاری بین ترکیه با کشورهای منطقه در استانبول در 26 ژوئیه ۲۰۲۵، برگزار شد.

حمایت ترکیه از صلح و ثبات در بالکان محدود به مشارکت و حمایت از سازوکارهای چندجانبه نبوده است. ترکیه با توسعه روابط دوستانه با همه کشورهای بالکان در سطح دوجانبه، کمک‌های توسعه‌ای منظمی ارائه کرده و جدا از مأموریت‌های دیپلماتیک خود، در قالب دیپلماسی نرم و فرهنگی خود از طریق مؤسسات نیمه‌رسمی مانند یونس امره، هلال احمر، آژانس همکاری و هماهنگی ترکیه (تیکا) و سازمان مدیریت بحران و فوریت‌های پزشکی (آفاد) کمک‌های اقتصادی، فنی و بشردوستانه نیز به کشورهای بالکان ارائه داده است.

ترکیه با طراحی این ابتکارات به دنبال این است که هم روابط خوب با همه بازیگران منطقه‌ را حفظ کند و هم از جوامع اقلیتی که رابطه مثبتی با ترکیه دارند، محافظت کند. چراکه این یک اصل اساسی در سیاست ترکیه در بالکان است.

آنکارا بیش از این هدف، به دنبال حضور و نفوذ سیاسی‌ای در کشورهای این منطقه است که به افزایش نفوذ خود در اروپا منجر شود. کشورهای بالکان آرزوی پیوستن به اتحادیه اروپا و ناتو را دارند و آنکارا از این هدف حمایت می‌کند. ترکیه به‌طور فعال حامی پیوستن آلبانی، کرواسی، مونته‌نگرو و مقدونیه شمالی به ناتو است و از نامزدی رسمی آن‌ها برای عضویت در اتحادیه اروپا حمایت می‌کند. حتی تلاش برای بهبود زیرساخت‌ها در بالکان به عنوان گامی حیاتی در جهت حمایت از ادغام کشورهای این منطقه در اتحادیه اروپا تلقی می‌شود.

این حمایت نشان دهنده هدف استراتژیک آنکارا برای حفظ حضور قوی در منطقه پیش از پیوستن این کشورها به اتحادیه اروپا است. به عبارت دقیق‌تر، سیاست متعادل و دقیق ترکیه که با دیپلماسی، انگیزه‌های نظامی و اقتصادی پشتیبانی می‌شود، نه تنها فرصتی بی‌نظیر برای تحکیم نقش خود در بالکان فراهم می‌کند، بلکه نفوذ آن را در اروپا نیز افزایش می‌دهد.

آنکارا در ابتکارات خود برای بالکان سعی می‌کند با توجه به اینکه کشورهای بالکان کاندیدای عضویت در اتحادیه اروپا هستند، یکی از موارد مشترک دستور کار خود با این کشورها این باشد که چگونه می‌توان تجربیات خود را در فرآیند الحاق به اتحادیه اروپا به اشتراک گذاشت، از حساسیت‌های بین اتحادیه اروپا و کشورهای بالکان آگاه شد و بر مواضع هماهنگ در بروکسل تمرکز کرد.

شاید بتوان گفت ترکیه درصدد است از طریق این هدف، به هدف دیگری نیز برسد. در بالکان، علاوه بر ترکیه، یونان و دیگر بازیگران اتحادیه اروپا نیز حضور دارند و با یکدیگر رقابت می‌کنند. از این رو، دور از انتظار نیست که ترک‌ها قصد داشته باشند به نوعی ترتیبات منطقه‌ای را به گونه‌ای تنظیم کنند که در خدمت منافع گسترده‌تر آنکارا باشد، جایگاه دیپلماتیک قبرس شمالی را نهادینه کرده و با بازیگران رقیب در مدیترانه، به‌ویژه یونان و دولت قبرس یونانی‌نشین مقابله کند.

نکته حائز اهمیت در این میان، چالش‌های ترکیه در رسیدن به این هدف است. از نگاه کشورهای اتحادیه اروپا، ابتکارات ترکیه در بالکان، نشان‌دهنده عزم استراتژیک این کشور برای دیده شدن نه به عنوان یک همسایه حاشیه‌ای، بلکه به عنوان یک بازیگر اصلی در امور ژئوپلیتیک اروپا است. آنکارا با ترکیب دیپلماسی اقتصادی، تعامل فرهنگی، همکاری امنیتی و استراتژی دریایی قاطعانه، به دنبال شکل‌دهی به نتایج منطقه‌ای به گونه‌ای است که منافع ترکیه را تضمین کند و جایگزین‌هایی برای سلطه غرب یا نظم‌های منطقه‌ای موردنظر خود ارائه دهد.

به دلیل این بدبینی اروپایی‌ها به ترکیه، آنکارا حتی اگر بتواند با ابتکارات خود، عدم تمایل برخی از کشورهای بالکان به همکاری با دیگران را به دلیل اختلافات سیاسی مداوم برطرف کند، تأثیرگذاری زیاد آمریکا و کشورهای اتحادیه اروپا از یک‌سو، و تأثیرپذیری کشورهای بالکان از این قدرت‌ها از سوی دیگر، مانع از ایفای نقش مؤثر ترکیه می‌شود. ترکیه نه می‌تواند خود را به عنوان وزنه تعادل در برابر قدرت‌های  تأثیرگذار در این منطقه از جمله آمریکا و روسیه معرفی کند، و نه قادر است به عنوان جایگزین اتحادیه اروپا برای کشورهای این منطقه باشد.