راه آهن جلفا – کلاله؛ کارت برنده ایران در رقابت کریدوری شرق و غرب

در میانه رقابت فزاینده برای کنترل کریدورهای جهانی، موقعیت ژئوپولیتیکی ایران نقشی محوری ایفا می‌کند. در حالی که کریدورهای جایگزین مانند زنگزور می‌توانند اهمیت و موقعیت ایران را تضعیف کنند، پروژه ملی راه‌آهن جلفا – کلاله با طول ۱۰۷ کیلومتر، به عنوان یک مسیر مطمئن و حیاتی، نه تنها اختلافات منطقه‌ای را مدیریت می‌کند، بلکه نقش ایران را در کریدورهای راهبردی شمال – جنوب و خلیج فارس – دریای سیاه تثبیت کرده و حتی کریدور میانی را بهینه‌سازی می‌کند.

دکتر رادمهر رضایی، پژوهشگر مطالعات کریدورهای منطقه‌ای

اندیشکده زاویه: در سال‌های اخیر با تشدید روند گذار از جهان تک‌قطبی به چندقطبی، مبارزه برای کنترل کریدورها به عنوان بخشی از این تحول در کانون سیاست خارجی کشورهای بزرگ و متوسط قرار گرفته است. در این میان، ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خود به نوعی در خط مقدم این رقابت قرار دارد. به‌طوری‌که، کشورهای غربی و رقیب منطقه‌ای با تعریف کریدورهای جایگزین ایران به دنبال تضعیف اهمیت ژئواکونومیکی آن هستند.

با این وجود، رویدادهای اخیر نشان داده که حذف ایران از این کریدورها امکان‌پذیر نبوده و حتی پیامدهای منفی برای کشورهای دیگر نیز دارد. یکی از موارد مهم در این راستا، بحث کریدور زنگزور برای اتصال بخش اصلی جمهوری آذربایجان به جمهوری نخجوان بود که پس از پیروزی باکو بر ایروان در جنگ دوم قره‌باغ، به محل اختلاف بین دو همسایه یعنی جمهوری آذربایجان و ایران شده است.

باید توجه داشت که ایران همواره مسیر مطمئنی در گذشته نیز برای اتصال دو منطقه جمهوری آذربایجان بوده است. در این راستا، با تعریف کریدور ارس در داخل ایران تلاش شده است که اختلافات دوجانبه برطرف و در عین حال اتصال مطمئن باکو – نخجوان را فراهم می‌کند. بنابراین اهمیت پروژه ملی راه‌آهن ریلی جلفا – کلاله به عنوان بخشی از طرح‌های فرامنطقه‌ای مانند کریدور شمال – جنوب و شرقی – غربی شناخته می‌شود، دوچندان خواهد شد.

براساس اعلام مقامات، این کریدور ترانزیتی جاده‌ای و ریلی به طول ۱۰۷ کیلومتر و با اعتباری افزون بر ۴۹ هزار میلیارد ریال احداث خواهد شد. این پروژه که در مسیر کریدور شرق به غرب نیز قرار دارد از کلاله در شهرستان جلفا در شمال آذربایجان شرقی آغاز شده و با یک پل به کلاله در جمهوری آذربایجان متصل می‌شود.

رونق مسیرهای شمالی – جنوبی

شاید مهم‌ترین ویژگی این مسیر ریلی تاثیر بالای آن در کریدورهای منطقه‌ای با محوریت ایران است. باید توجه داشت که در سال‌های اخیر و پس از جنگ اوکراین، توجه روسیه به سمت تجارت به شرق تقویت شده و در این میان کریدور شمال – جنوب در این راستا نقش راهبردی دارد به‌ویژه که نقش هند به عنوان یکی از بنیانگذاران این کریدور، در تجارت انرژی پررنگ‌تر است. این کریدور از سه بخش غربی، خزر و شرقی تشکیل شده که بخش غربی و کوتاه‌تر آن که از جمهوری آذربایجان عبور می‌کند به دلیل‌عدم تکمیل راه‌آهن رشت – آستارا هنوز عملیاتی نشده است. اما راه‌اندازی راه‌آهن جلفا – کلاله می‌تواند این مشکل را تا تکمیل آن مرتفع کند، یعنی با احداث این مسیر کوتاه در امتداد کریدور شمال‌ – جنوب، بار از جنوب کشور به جلفا منتقل شده و سپس از طریق کلاله وارد شهر آغبند جمهوری آذربایجان می‌شود و از آنجا مسیر خود را به سمت روسیه ادامه می‌دهد. در واقع، خط ریلی جلفا – کلاله در صورت تکمیل پیامدهای راهبردی برای سایر قدرت‌ها مانند روسیه و هند نیز خواهد داشت.

همچنین، علاوه بر تأثیرگذاری برای کریدور شمال-جنوب، این کریدور ریلی می‌تواند برای راه‌اندازی مسیر خلیج‌فارس-دریای سیاه نیز تاثیرگذار باشد. در سال ۲۰۱۶، ایران ابتکار منطقه‌ای برای گسترش کریدور حمل و نقل و ترانزیت بین‌المللی خلیج فارس-دریای سیاه را مطرح کرد که علاوه بر خود جمهوری اسلامی، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، گرجستان، بلغارستان و یونان را نیز دربر می‌گیرد. این کریدور چندوجهی از خلیج فارس و جنوب ایران آغاز می‌شود، به سمت شمال کشور امتداد می‌یابد و سپس به ارمنستان یا آذربایجان می‌رود و از آنجا به بنادر پوتی و باتومی گرجستان در دریای سیاه می‌رسد. سپس، کشتی‌های رو-رو (Ro-Ro) از دریای سیاه به بنادر بلغارستان (بورگاس و وارنا) عبور و پس از آن محموله‌ها دوباره از طریق زمینی به یونان و فراتر از آن در اتحادیه اروپا منتقل می‌شوند.

بنابراین مسیر جلفا- کلاله به نوعی اهمیت راهبردی برای دهلی نیز خواهد داشت که همواره درپی نفوذ به قفقاز جنوبی و تاثیرگذاری بر معادلات آن بوده است. ذباید توجه داشت که به دلیل روابط نظامی و سیاسی سطح بالای جمهوری آذربایجان و ترکیه با پاکستان، حضور پررنگ در قفقاز برای دهلی از اهمیت بالایی برخوردار است.

کریدور میانی و ایران

پس از آغاز جنگ اوکراین، عملا تاثیر کریدور شمالی ابتکار کمربند و جاده چین کاهش یافت. این کریدور چین را از طریق روسیه و بلاروس به اروپا متصل میکرد اما تحولات اوکراین باعث ناامنی آن و کاهش محموله‌های ارسالی شد. از همین روی، توسعه کریدور میانی در دستور کار قرار گرفت که چین و اروپا را از طریق قزاقستان، دریای خزر، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه به یکدیگر متصل می‌کند. به‌طوری‌که حجم محموله‌های انتقالی از این مسیر، در دو سال اخیر رشد چشمگیری داشته است.

البته، برای این امر مسیر قزاقستان – ترکمنستان – ایران – ترکیه نیز راه‌اندازی شده که نسبت به کریدور میانی به دلیل یکپارچگی مسیر وعدم نیاز به انتقال از طریق دریا، هزینه‌های نسبتا کمتری دارد. به باور کارشناسان، در صورت عملیاتی شدن راه‌آهن جلفا- کلاله، کریدور میانی به‌جای مسیر طولانی گرجستان و نیز پرحاشیه راه‌گذر زنگزور، کریدور میانی می‌تواند با عبور از ایران زمان مسیر و هزینه آن را کاهش دهد.

در مجموع، تحولات شتابان عرصه سیاسی و پیامدهای ژئواکونومیکی آن باعث شده است که کشورها در تصمیم‌گیری‌های خود تعجیل کنند تا فرصت را با رقبای خود واگذار کنند. این امر به ویژه در بحث کریدور‌ها و تجارت جهانی نمود بیشتری دارد. از همین روی، لازم است ایران با توجه به این موضوع اقدامات لازم برای تکمیل راه‌آهن جلفا- کلاله را در دستور کار قرار دهد که پیامدهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی برای کشور دارد. وگرنه هیچ کشور منتظر تهران نخواهد بود و به دنبال مسیرهای جایگزین خواهد رفت.