آسیای مرکزی میدان جدید جنگ مواد معدنی جهان

رقابت ژئوپلیتیک بر سر مواد معدنی حیاتی و عناصر خاکی کمیاب، صحنه جدیدی در آسیای مرکزی گشوده است. با تسلط انکارناپذیر چین بر ۸۵ درصد فرآوری جهانی این منابع و حضور قدرتمند روسیه، اکنون غرب به رهبری آمریکا با استفاده از ابزارهای دیپلماتیک و سرمایه‌گذاری در کریدورهای لجستیکی مانند زنگزور، درپی شکستن انحصار و دستیابی به سهمی از این گنج ۱۵ تریلیون دلاری است. این یادداشت به تحلیل ابعاد این رقابت و پیامدهای آن بر موازنه قدرت جهانی می‌پردازد.

دکتر رادمهر رضایی، کارشناس مسائل بین‌الملل

اندیشکده زاویه: اخیراً رقابت بر سر مواد مواد معدنی ضروری و عناصر خاکی کمیاب به دلیل کاربرد آن‌ها در صنایع مختلف به‌ویژه بخش دفاعی تشدید شده است. در این میان، آسیای مرکزی ذخایر فراوان عناصر خاکی کمیاب و فلزات کمیاب دارد، اما برای توسعه آن‌ها به قابلیت‌های فناوری و مالی بیشتری نیاز دارد. از این رو، چین، روسیه و قدرت‌های غربی برای کنترل مواد معدنی آن در حال رقابت با یکدیگر هستند که این امر، آن را به منطقه‌ای با اهمیت راهبردی تبدیل می‌کند.

برتری چین

در بازار مواد معدنی ضروری، چین جایگاه خود را به عنوان پیشگام جهانی، به ویژه در قابلیت‌های فرآوری و پالایش تثبیت کرده است. این کشور با تسلط بر تولید ۳۰ مورد از ۵۰ ماده معدنی که ایالات متحده تا سال ۲۰۲۲ به عنوان حیاتی تعیین کرده بود، کنترل راهبردی خود را بر منابع حیاتی حفظ کرده است. همچنین، بیش از ۸۵ درصد از ظرفیت فرآوری عناصر خاکی کمیاب (REE) جهان را مدیریت می‌کند. این برتری، نفوذ چین در درگیری‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی کنونی و همچنین نقش حیاتی آن در شکل‌دهی به چشم‌انداز مواد معدنی ضروری جهان را نمایان‌تر می‌کند. تسلط چین در بازار جهانی عمدتاً به دلیل انحصار آن در فرآوری عناصر خاکی کمیاب سنگین کلیدی مانند دیسپروزیم و تربیوم و همچنین عناصر خاکی کمیاب سبک مانند نئودیمیم و پرازئودیمیم است.

افزایش اهمیت آسیای مرکزی

نقش آسیای مرکزی در چشم‌انداز عرضه عناصر خاکی کمیاب و فلزات، نتیجه مستقیم تغییرات سیستماتیک در اولویت‌های راهبردی جهانی است. حرکت بین‌المللی به سمت کربن‌زدایی، تقاضا برای مواد معدنی حیاتی در توربین‌های بادی، خودروهای برقی، نیمه‌رساناها و سیستم‌های ذخیره‌سازی باتری را به طور قابل توجهی افزایش داده است. براساس برآورد آژانس بین‌المللی انرژی، تقاضا برای عناصر خاکی کمیاب و عناصر تا سال ۲۰۴۰ چهار برابر افزایش یابد و دسترسی ایمن به آن‌ها را به اولویت ملی برای اکثر اقتصادهای صنعتی تبدیل کند.

بنابراین، دسترسی به این مواد به بخش مهمی از رقابت ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی غرب و محور چین و روسیه شده است که به نوعی جنگ بر منابع ۱۵ تریلیون دلاری اوکراین را می‌توان در این راستا توضیح داد. اکنون که چین و روسیه بخش عمده‌ای از تولید و فرآوری جهان را کنترل می‌کنند، دولت‌های غربی به دلیل تنش‌های ژئوپلیتیکی به دنبال تأمین‌کنندگان جایگزین هستند و این امر اهمیت آسیای مرکزی را افزایش می‌دهد.

در واقع، توجه به پنج کشور آسیای مرکزی (قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان)، معطوف شده که منطقه‌ای غنی از مواد معدنی حیاتی مورد نیاز برای فناوری‌های انرژی و دفاعی است. ایالات متحده کاوش در ثروت بکر مواد معدنی حیاتی آسیای مرکزی را در دو قالب کلیدی آغاز کرده است:  گفتگوهای  5+۱ C  و برنامه گروه ۷ «همکاری برای زیرساخت و سرمایه‌گذاری جهانی»، و تفاهم‌نامه‌های دوجانبه با منطقه.

منطقه آسیای مرکزی سرشار از منابع معدنی مانند لیتیوم، مس، آلومینیوم و اورانیوم است، اما این امر به معنای دسترسی آسان به این مواد نیست. زیرا، در حال حاضر چین و روسیه دست برتر را در این منطقه دارند، برای نمونه نقش شرکت‌های چینی در استخراج معادن طلای قرقیزستان و حضور انحصاری روسیه در بخش اورانیوم قزاقستان، ورود ایالات متحده و کلا غرب را با دشواری روبه‌رو می‌کند.

اما این کشورهای منطقه نیز برای جلوگیری از رفتار استعمارگرانه و نیز گریز از هژمونی روسیه به دنبال تعدد بازیگران فرامنطقه‌ای هستد تا موازنه را ببین کشورها برقرار کنند که این امر روزنه‌ای برای ایالات متحده و اروپاست.

در ماه‌های اخیر رایزنی غرب شامل اتحادیه اروپا و ایالات متحده بر سر مواد معدنی این منطقه افزایش یافته است. برای نمونه، اتحادیه در اجلاس اخیر خود با پنج کشور آسیای مرکزی متعهد به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حملی و نقلی و بنادر شده است تا بستر و امکان صادرات این مواد را در آینده نزدیک فراهم کند.

نقش کریدور زنگزور

در روزوهای اخیر یکی از مباحث مهم در کشور، پرونده کریدور زنگزور و ورود ایالات متحده به آن است. پس از پایان جنگ دوم قره باغ، جمهوری آذربایجانت با اهداف اتصال بخش اصلی خود به جمهوری نخجوان کریدور زنگزور را از استان سیونیک ارمنستان پیشنهاد داد که با مخالفت ایروان و نیز ایران و روسیه مواجه شد. اما اخیراً، دو کشور درگیر توافقنامه صلح را در واشنگتن امضاء و ساخت کریدور زنگزور را به شرکای آمریکایی به مدت ۹۹ سال اجاره دادند.

اهمیت کریدور زنگزور برای ایالات متحده از جنبه انتقال مواد معدنی آسیای مرکزی به غرب را می‌توان ارزیابی کرد. در واقع، این کریدور بخشی از مسیر موسوم به کریدور میانی است که چین را از طریق قزاقستان، دریای خزر، آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل می‌کند. اکنون با ایجاد احتمالی کریدور زنگزور/ترامپ، مسیر بجای گرجستان از آن عبود و حمل بار را تسهیل می‌کند. در نتیجه، دلیل حمایت ترامپ از کریدور زنگزور را میتوان در انگیزه‌های اقتصادی به ویژه منابع معدنی آسیای مرکزی ردیابی کرد.

در مجموع، با افزایش اهمیت راهبردی عناصر خاکی کمیاب و نقش فزاینده آسیای مرکزی، ایالات متحده درپی افزایش نفوذ خود در این منطقه است تا نخست، وابستگی خود به چین را کاهش دهد و دوم اینکه با هژمونی روسیه در حیاط خلوت آن مقابله کند.