رقابت جدید واشنگتن در آسیای مرکزی؛ اتحاد ۱۰۰ میلیارد دلاری برای فلزات کمیاب و مهار چین

دیدار ترامپ با رهبران پنج کشور آسیای مرکزی در کاخ سفید، که با انعقاد توافق‌های کلان اقتصادی همراه بود، نشان‌دهنده عزم جدی آمریکا برای نفوذ به حیات خلوت سنتی روسیه و چین و تأمین مواد اولیه حیاتی صنایع پیشرفته خود است. با این حال، تداوم این موفقیت به توانایی واشنگتن در ایجاد نهادهای پایدار، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های عظیم منطقه و مدیریت معضل افغانستان گره خورده است.

برسام محمدی، کارشناس مسائل بین‌الملل

اندیشکده زاویه: دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا روز پنجشنبه هفته گذشته 6 نوامبر / 15 آبان، با رهبران پنج کشور آسیای مرکزی در کاخ سفید دیدار کرد تا تلاش‌های خود برای دستیابی به فلزات خاکی کمیاب مورد نیاز برای فناوری‌های پیشرفته را تشدید کند. از نظر تاکتیکی، این نشست با انبوهی از توافق‌های مهم، یک دستاورد چشمگیر محسوب می‌شود.

نتایج فوری اجلاس قابل توجه بود. ازبکستان قصد خود را برای خرید ۱۰۰ میلیارد دلار کالا و خدمات آمریکایی در دهه آینده اعلام کرد. قزاقستان نیز یک توافق ۱.۱ میلیارد دلاری برای توسعه ذخایر تنگستن (تنگستن، فلزی کمیاب و گران‌بهاست که تقریباً در طبیعت، خالص یافت نمی‌شود) منعقد کرد و از ۳۰ قرارداد دیگر به ارزش ۱۷.۲ میلیارد دلار خبر داد. این کشور همچنین با امضای توافق‌نامه آبراهام، گام مهمی در راستای دیپلماسی منطقه‌ای ترامپ برداشت.

با این حال، قضاوت در مورد موفقیت استراتژیک این گردهمایی هنوز زود است. دستیابی به این هدف مستلزم تعهد بلندمدت آمریکا نه تنها به توسعه بخش مواد معدنی، بلکه به کمک برای حل چالش‌های زیرساختی و توسعه‌ای منطقه است. شرکا همچنین باید نهادهای جمعی لازم برای اجرای برنامه‌های خود را ایجاد کنند.

رهبران منطقه، مانند صادق صفویف از ازبکستان، این اجلاس را نقطه عطفی در روابط با آمریکا خواندند و بر نیاز به یک “سیگنال واضح و بدون ابهام” از تعهد استراتژیک واشنگتن تأکید کردند. آن‌ها خواستار تعامل منظم و سیستماتیک برای گسترش مسیرهای حمل و نقل و توسعه ظرفیت‌های تولیدی و انسانی شدند.

برای موفقیت بلندمدت، فرمت C5+1 نیازمند یک “تغییر الگو” است که در آن تماس‌های سطح بالا به یک هنجار تبدیل شود. کشورهای آسیای مرکزی دیگر نمی‌خواهند صرفاً به عنوان منابع مواد خیم دیده شوند، بلکه می‌خواهند “بازیگران فعال” با دستورکارهای خاص خود باشند که زنجیره‌های کامل تأمین در منطقه توسعه یابد.

رئیس‌جمهور ازبکستان خواستار ایجاد نهادهای دائمی برای تقویت همکاری‌ها، از جمله یک دبیرخانه دائمی برای C5+1 و صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک شد. کارشناسان نیز بر لزوم نهادینه‌سازی و سرمایه‌گذاری در “کریدور میانی” با هزینه‌ای تخمینی بالغ بر ۲۰ میلیارد دلار برای توسعه زیرساخت‌های حمل و نقل تأکید کردند.

یک چالش کلیدی دیگر، تعامل با افغانستان تحت کنترل طالبان است که به عنوان گذرگاهی حیاتی برای دسترسی آسیای مرکزی به بنادر دریایی عمل می‌کند. در نهایت، موفقیت این همکاری نوپا به توانایی همه طرف‌ها برای حرکت به سمت نهادینه‌سازی و اجرای عملی تعهداتشان بستگی دارد، نه خودستایی برای موفقیت‌های کوتاه‌مدت.

فردریک استار، یکی از برجسته‌ترین کارشناسان دانشگاهی آمریکایی در حوزه آسیای مرکزی، در اندیشکده شورای آتلانتیک معتقد است کشورهای آسیای مرکزی نیز برای بهره‌برداری کامل از فرصت‌های نوظهور به نهادهای جدید و جمعی نیاز دارند. از نظر استار «کشورهای آسیای مرکزی تنها اخیراً  تمایل خود را برای همکاری در مورد چالش‌های مشترک سیاسی، اقتصادی و اجتماعی منطقه‌ای نشان داده‌اند. همکاری باید از طریق یک سازمان “منطقه‌ای، منحصراً آسیای مرکزی” نظام‌مند شود. تمرکز همه شرکت‌کنندگان در اجلاس واشنگتن اکنون باید بر ترویج “تغییر به سمت نهادینه‌سازی… و نه غرق شدن در خودستایی” باشد.»