ارمنستان در مسیر گاز باکو
در نیمه دوم سال ۲۰۲۶، ارمنستان با هدف کاهش وابستگی راهبردی به روسیه (که سالانه ۲.۷ میلیارد مترمکعب گاز این کشور را تأمین میکند)، واردات گاز از جمهوری آذربایجان را به عنوان گزینهای جدی بررسی میکند. با بهرهبرداری از کریدور ۴۲ کیلومتری زنگهزور و پیشبینی افزایش تولید باکو به بیش از ۴۵ میلیارد مترمکعب، این توافق احتمالی میتواند ضمن تغییر ساختار انرژی منطقه، معادلات ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی را از انحصار سنتی به الگویی چندقطبی تبدیل کند.
تحریریه اندیشکده زاویه: نزدیک به سه دهه پس از فروپاشی شوروی، خطوط لولهای که زمانی گاز جمهوری آذربایجان را به ارمنستان میرساند، تعطیل و تبدیل به یادگاری از دورهای دیگر شده بود. اما اکنون، در نیمه دوم سال ۲۰۲۶، نشانههایی از احتمال احیای این جریان انرژی به چشم میخورد. مقامات ارمنستان رسماً اعلام کردهاند که واردات گاز از جمهوری آذربایجان را به عنوان یکی از گزینههای جدی در دستور کار خود قرار دادهاند. این تحول، اگرچه هنوز در مرحله بررسی و امکانسنجی است، میتواند نظم ژئوپلیتیک و انرژی قفقاز جنوبی را به طور بنیادین دگرگون کند.
محرکهای راهبردی ایروان
ارمنستان به عنوان کشوری فاقد ذخایر قابل توجه نفت و گاز، تقریباً به طور کامل به واردات انرژی متکی است. حجم عمده گاز مصرفی این کشور از روسیه تأمین میشود. در سال ۲۰۲۵، گازپروم حدود ۲٫۷ میلیارد مترمکعب گاز به ارمنستان صادر کرده است. قیمت فعلی گاز روسیه برای ارمنستان ۱۷۷٫۵ دلار به ازای هر هزار مترمکعب تعیین شده است، اما این توافق تا پایان سال ۲۰۲۶ یا اوایل ۲۰۲۷ اعتبار دارد.
در ماه مه ۲۰۲۶، روسیه به ارمنستان اعلام کرد که در صورت ادامه روند پیوستن ایروان به اتحادیه اروپا، ممکن است توافقنامه گاز را به طور یکجانبه فسخ کند. این هشدار، که با حمایت علنی اتحادیه اروپا از ارمنستان در مواجهه با افزایش احتمالی قیمت گاز همراه شد، زنگ خطری جدی برای تأمین انرژی ایروان به صدا درآورد. در همین بستر بود که سارگیس خاندانیان، نماینده ارشد حزب حاکم «پیمان مدنی» و نامزد ریاست کمیسیون روابط خارجی پارلمان ارمنستان، در توجیه خبری ۱۱ اوت ۲۰۲۶ بر ضرورت تنوعبخشی به منابع انرژی تأکید کرد.
خاندانیان همچنین از رایزنیهای جدی با ایران برای افزایش حجم واردات گاز خبر داد؛ موضوعی که در جریان سفر تیرماه وزیر مدیریت منطقهای و زیرساختهای ارمنستان به تهران مورد بحث قرار گرفته است. اما مهمتر از آن، او اشارهای کلیدی به پروژهای داشت که میتواند درِ تازهای به روی تأمین انرژی ارمنستان بگشاید: کریدور تریپ.
کریدور زنگهزور؛ زیرساختی با کارکرد دوگانه
پروژه تریپ (مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی) که با نام کریدور زنگهزور نیز شناخته میشود، در اوت ۲۰۲۵ با امضای توافقنامهای در واشنگتن میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان کلید خورد. این پروژه که از استان سیونیک در جنوب ارمنستان عبور میکند، سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان را به جمهوری خودمختار نخجوان متصل خواهد کرد.
آنچه این کریدور را از یک پروژه صرفاً حملونقلی متمایز میسازد، ماهیت جامع زیرساختهای آن است. الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، پیشتر تأکید کرده بود که کریدور زنگهزور فراتر از جاده و راهآهن، شامل شبکههای انرژی نظیر خطوط انتقال برق فشار قوی و خط لوله گاز نیز خواهد بود. در چارچوب این پروژه، احداث یک خط لوله گاز به طول تقریبی ۴۲ کیلومتر در خاک ارمنستان پیشبینی شده است که گاز را از قلمرو اصلی آذربایجان به نخجوان و سپس به بازارهای ترکیه منتقل خواهد کرد.
خاندانیان این خط لوله را «یک فرصت استثنایی و یک منبع انرژی تکمیلی» برای ارمنستان توصیف کرده است. منطق او ساده و در عین حال هوشمندانه است: اگر ارمنستان اجازه عبور خط لوله آذربایجان را از خاک خود بدهد، میتواند بهعنوان بخشی از این ترتیبات، به گاز باکو نیز دسترسی پیدا کند.
باکو؛ فروشندهای با انگیزههای اقتصادی
اما آیا جمهوری آذربایجان انگیزهای برای فروش گاز به دشمن دیرینه خود دارد؟ دادههای اقتصادی نشان میدهد که پاسخ مثبت است. الهام شعبان، مدیر مرکز مطالعات نفتی کاسپین، در این زمینه تحلیل روشنی ارائه کرده است. تولید فعلی گاز آذربایجان حدود ۳۹ میلیارد مترمکعب در سال است و پیشبینی میشود در ۳ تا ۴ سال آینده با بهرهبرداری از فازهای جدید میدان آبشوران، لایههای عمیق بلوک آذری-چراغ-گونشلی و پروژه امید-۲، این رقم به بیش از ۴۵ میلیارد مترمکعب برسد. با احتساب افت طبیعی تولید در میادین قدیمی، باکو با مازاد قابل توجهی حدود ۶ میلیارد مترمکعب در سال مواجه خواهد شد و به شدت به دنبال بازارهای جدید برای فروش این حجم مازاد است.
شعبان پیشنهاد کرده است که مدل ترانزیتی فعلی آذربایجان با گرجستان میتواند الگویی برای ارمنستان باشد. در این مدل، گرجستان بهعنوان حق ترانزیت، معادل ۵ درصد از کل حجم گازی را که از خاک آن عبور میکند، به صورت فیزیکی دریافت میکند. با توجه به اینکه طول مسیر ترانزیتی در خاک ارمنستان تنها ۴۲ کیلومتر خواهد بود – در مقایسه با ۲۴۸ کیلومتر در گرجستان – این مدل میتواند دسترسی ارمنستان به گاز باکو را بدون پرداخت هزینه نقدی تضمین کند.
نشانههای عادیسازی اقتصادی
پیشینه همکاریهای اقتصادی دو کشور در یک سال اخیر، چشمانداز صادرات گاز را واقعبینانهتر میسازد. در اکتبر ۲۰۲۵، مسیر ترانزیت کالا از روسیه و قزاقستان به ارمنستان از طریق خاک آذربایجان بازگشایی شد. در دسامبر همان سال، صادرات مستقیم فرآوردههای نفتی آذربایجان به ارمنستان آغاز گردید و طی ماههای گذشته، حدود ۲۰ هزار تن بنزین و سوخت دیزل از باکو به ایروان ارسال شده است.
این تحولات نشان میدهد که مانعهای اقتصادی میان دو کشور در حال فروپاشی است. شعبان در این باره تأکید کرده که با وجود فقدان روابط دیپلماتیک رسمی، هیچ مانع غیرقابلعبوری بر سر راه صادرات گاز وجود ندارد.
چشمانداز
واردات گاز از جمهوری آذربایجان، اگر محقق شود، بیش از یک معامله اقتصادی ساده خواهد بود. این اقدام میتواند وابستگی استراتژیک ارمنستان به روسیه را کاهش دهد، به باکو درآمد ارزی و بازار جدیدی برای مازاد تولیدش ارائه کند و در نهایت، نظم انرژی قفقاز را از یک الگوی مبتنی بر انحصار روسی به ساختاری رقابتیتر و چندقطبیتر تبدیل نماید.
با این حال، نباید از یاد برد که این مسیر با چالشهای قابل توجهی نیز روبهروست. حساسیتهای تاریخی، فقدان روابط دیپلماتیک رسمی و پیچیدگیهای ژئوپلیتیکی پیرامون کریدور زنگهزور – که برخی کشورها آن را تهدیدی برای منافع خود میدانند – همگی عواملی هستند که میتوانند اجرای این طرح را با تأخیر یا حتی شکست مواجه کنند. با این حال، آنچه مسلم است، تغییر نگاه راهبردی ایروان به تأمین انرژی و آمادگی باکو برای ورود به بازارهای جدید، افقهای تازهای را پیش روی معادلات انرژی قفقاز گشوده است.
