رنسانس هستهای ارمنستان و بازتعریف موازنه انرژی در قفقاز جنوبی
ارمنستان با تکیه بر راکتورهای کوچک مدولار، میکوشد آسیبپذیری مزمن خود در برابر وابستگی گازی به روسیه را کاهش دهد و مسیر تازهای برای امنیت انرژی بگشاید. این انتخاب صرفاً فنی نیست؛ زیرا نوع فناوری، شریک خارجی و مقیاس نیروگاه آینده، بر توان صنعتی، ظرفیت صادرات برق و موازنه ژئوپلیتیکی ایروان در قفقاز جنوبی اثر مستقیم خواهد گذاشت و آینده روابط منطقهای را نیز بازتعریف میکند در سالهای پیش رو.
توحید ورستان – پژوهشگر اقتصاد بینالملل
اندیشکده زاویه: پس از تیرهتر شدن روابط ارمنستان و روسیه به دلیل چرخش راهبردی در سیاست خارجی دولت پاشینیان، اکنون احتمال کاهش سطح روابط اقتصادی بین دو کشور وجود دارد. در صورت تحقق این امر، بخش اقتصاد ارمنستان بهویژه انرژی آن که ۹۰ درصد مصرف گاز را از این کشور وارد میکند، تحت فشار شدید قرار خواهد گرفت.
رنسانس جهانی انرژی هستهای و موقعیت ارمنستان
از سوی دیگر، جهان امروز در حال تجربه یک رنسانس هستهای است. این امر در مناطق مختلفی مانند ترکیه، ایران، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، شمال آفریقا، آسیای مرکزی و غیره مشهود است. علاوه بر این، باکو اخیراً برنامههایی را برای گنجاندن یک نیروگاه هستهای در تراز انرژی آذربایجان اعلام کرده است.
ایروان نیز در راستای استقلال انرژی خود به دنبال توسعه انرژی هستهای است. مقامات این کشور اکنون به جای گسترش این بخش به شیوه سنتی، در پی استفاده از نسل جدید راکتورهای کوچک مدولار (SMR) هستند که برای شرایط ایمن، ساخت سریع و سازگاری بیشتر با نیازهای کشورهای کوچکتر طراحی شدهاند. البته، این کشور همزمان به دنبال تمدید فعالیت نیروگاه هستهای متسامور تا سال ۲۰۳۶ است.
رشد تقاضا و بازگشت انرژی هستهای به دستور کار
بر اساس گزارش مجمع کشورهای صادرکننده گاز، در کوتاهمدت، تقاضا برای انرژی هستهای تا سال ۲۰۳۰ با ۱۰ درصد افزایش به ۳۳ اگزاژول خواهد رسید. ظرفیت انرژی هستهای جهانی در یک دهه اخیر، بهویژه از زمان حادثه هستهای فوکوشیما در ژاپن در مارس ۲۰۱۱ و ایجاد نگرانیهایی در مورد امنیت و ایمنی راکتورهای هستهای، با سرعت بسیار اندکی در حال رشد بوده است. اما جنگ اوکراین شرایط را تغییر داد و ساخت راکتورهای جدید و افزایش طول عمر نیروگاههای قدیمی در مقیاس بزرگ آغاز شده است.
تمرکز سیاسی و تجاری فزاینده بر فناوریهای نسل بعدی، بهویژه راکتورهای مدولار کوچک، راه را برای انرژی هستهای در کشورهای وابسته هموار کرده است. این راکتورها با اندازه کوچک و سهولت حمل و نقل، امکان نصب تعداد زیادی از آنها در یک مرکز، مصرف سوخت کمتر و سهولت کار در مکانهای دورافتاده، مزیت بالایی دارند.
مزیت اصلی این راکتورها برای ارمنستان، ظرفیت نسبتاً کم و امکان اجرای مرحلهای آن است. از لحاظ تئوری، نیروگاههای کوچک هستهای به هزینههای سرمایهگذاری اولیه کمتر و زمانبندی ساخت کوتاهتر نیاز دارند. علاوه بر این، آنها به عنوان یک راه حل انعطافپذیرتر برای سیستمهای قدرت کوچکتر و غیرمتمرکزتر ارائه میشوند.
تأثیر ژئوپلیتیکی انتخاب شریک هستهای
در این میان، برای کشوری مانند ارمنستان که به دنبال ایجاد تعادل بین فشارهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی است، تغییر به سمت فناوری هستهای مدولار میتواند یکی از مهمترین تصمیمات زیرساختی از زمان ساخت نیروگاه هستهای متسامور باشد.
با وجود اصرار نیکول پاشینیان مبنی بر اینکه ساخت نیروگاه هستهای جدید در ارمنستان یک مسئله اقتصادی است نه سیاسی، اما انتخاب شریک هستهای از میان روسیه، ایالات متحده، فرانسه، چین یا کره جنوبی میتواند جهتگیری ژئوپلیتیکی این کشور را برای دههها شکل دهد. در حال حاضر، مقامات ارمنستان تصمیم نهایی در مورد این همکاری را اتخاذ نکردهاند.
اگر ارمنستان در نهایت دلایل معتبری برای دنبال کردن گزینه مدولار داشته باشد، چین نسبت به سایر کشورهای مذکور از مزیت نسبی برخوردار خواهد بود. روسیه، ایالات متحده، فرانسه و کره جنوبی همگی در این زمینه نسبت به چین پیشرفت اندکی دارند. پس از چین، روسیه در راکتورهای مدولار کوچک پیشرفتهترین کشور است و پس از آن فرانسه، کره جنوبی و ایالات متحده قرار دارند. با این حال، در راکتورهای متعارف ۶۰۰ مگاوات و بالاتر، رتبهبندی تغییر کرده و روسیه جایگاه پیشرو دارد و پس از آن چین، فرانسه، کره جنوبی و ایالات متحده قرار دارند.
توافق «۱۲۳» و گسترش همکاری با غرب
این ابتکار همچنین دارای ابعاد سیاسی گستردهتری است که با تعمیق همکاریهای راهبردی ایالات متحده و ارمنستان، از جمله در چارچوب توافقنامه موسوم به «۱۲۳» مرتبط است. با این حال، امضای توافقنامه اخیر به خودی خود مبنایی برای اجرای پروژه نیست؛ بلکه صرفاً محدودیتهای صادرات فناوریهای هستهای ایالات متحده به ارمنستان را لغو میکند.
پیامدهای ژئواکونومیکی و تقاضای رو به رشد برق
به باور کارشناسان ارمنی، انتظار میرود تقاضای برق ارمنستان در میانمدت و بلندمدت به دلیل شرایط منطقهای و روندهای جدید به شدت افزایش یابد. این موارد شامل توسعه بالقوه مراکز داده، تغییر به سمت حمل و نقل الکتریکی و گسترش فناوریهای صنعتی مدرن است که مصرف پیشبینیشده را افزایش میدهند. اگر این روندها محقق شوند، ارمنستان نه تنها به مقادیر زیادی برق، بلکه به یک منبع پایدار و قابل اعتماد نیاز خواهد داشت که وابستگی به عوامل خارجی و سایر اختلالات را کاهش میدهد. از همین روی، انرژی هستهای به طور طبیعی به گزینه اولویتدار برای ایروان تبدیل میشود.
به باور آرتور آوتیسیان، رئیس مرکز تحقیقاتی و تحلیلی «ابتکار انرژی ارمنستان»؛ یک نیروگاه ۱۰۰۰ مگاواتی برای تقاضای برق ارمنستان مناسب خواهد بود، اما از نظر بینالمللی این یک ظرفیت متوسط محسوب میشود، زیرا تأسیسات بزرگ معمولاً حداقل ۴۰۰۰ تا ۵۰۰۰ مگاوات ظرفیت دارند.
دوراهی نیروگاههای مدولار و توسعه صنعتی ارمنستان
با این حال، چالشهای راهبردی ارمنستان صرفاً به مصرف داخلی محدود نمیشود. این کشور به دنبال حفظ و توسعه نقش خود در شبکههای انتقال برق منطقهای، بهویژه در چارچوب کریدور انرژی شمال-جنوب است. از این منظر، ارمنستان به تولید بار پایدار با خروجی بالا و پتانسیل صادرات نیاز دارد. در این راستا، به نظر میرسد یک واحد هستهای سنتی با ظرفیت بزرگ یا متوسط با منافع راهبردی بلندمدت ارمنستان همسوتر است.
اگر ارمنستان به جای مدل فعلی خدماتمحور و تجارتمحور، به دنبال تثبیت خود به عنوان یک اقتصاد صنعتی باشد، به ظرفیتهای تولید پایدار و در مقیاس بزرگ نیاز خواهد داشت. همچنین، نیروگاههای کوچک خورشیدی نگرانیهای اقتصادی را افزایش میدهند. ارزیابیهای متعدد نشان میدهد که هزینه برق تولیدی آنها میتواند نسبتاً بالا باشد. به عنوان مثال، برخی از پروژههای نیروگاههای کوچک خورشیدی در ایالات متحده به همین دلیل متوقف شدهاند.
در نتیجه، موضوع نیروگاه هستهای جدید برای ارمنستان صرفاً یک پروژه انرژی نیست، بلکه همزمان موضوعی مربوط به جهتگیری سیاست خارجی، مدل اقتصادی و جایگاه منطقهای آن خواهد بود.
