واکاوی ابعاد خط لوله گازی ترکیه-قبرس؛ رقابت با اسرائیل داغ می‌شود

پروژه خط لوله گاز میان ترکیه و قبرس شمالی، با امضای تفاهم‌نامه‌ای تازه، وارد مرحله‌ای حساسی شده است؛ طرحی که می‌تواند موازنه انرژی در شرق مدیترانه را دگرگون کند. این خط لوله، علاوه بر تامین گاز قبرس شمالی، ظرفیت تبدیل شدن به مسیر صادراتی جدید به اروپا را دارد و همزمان بر موقعیت مصر، اسرائیل و رقابت فزاینده کریدورهای انرژی در منطقه اثر می‌گذارد.

اندیشکده زاویه – گزارش اختصاصی: پروژه خط لوله گاز میان ترکیه و قبرس شمالی با امضای یک یادداشت تفاهم میان دو طرف وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ اقدامی که می‌تواند بر معادلات انرژی در شرق مدیترانه و مسیرهای احتمالی صادرات گاز به اروپا اثرگذار باشد.

این پروژه که از آن به‌عنوان یک طرح دووجهی یاد می‌شود، هم با هدف تامین گاز برای بخش ترک قبرس از سوی آنکارا دنبال می‌شود و هم در چشم‌اندازی بلندمدت، ظرفیت آن را دارد که به مسیری برای صادرات گاز به اروپا تبدیل شود.

آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، با اعلام آغاز اجرای این پروژه، از پیشرفت آن خبر داده است. در همین حال، برخی تحلیل‌ها و گزارش‌های تخصصی حوزه انرژی، پیامدهای احتمالی این طرح را برای کشورهای منطقه بررسی کرده و از جمله به آثار آن بر برنامه‌های صادراتی مصر به اروپا اشاره کرده‌اند.

این تحلیل‌ها همچنین به پیچیدگی‌های مرتبط با صادرات گاز اسرائیل از طریق مصر پرداخته و نقش احتمالی این پروژه را در ایجاد یک مسیر تازه برای صادرات گاز تل‌آویو مورد توجه قرار داده‌اند. بر این اساس، ناظران باور دارند که توسعه این خط لوله می‌تواند به یکی از موضوعات مهم در رقابت انرژی در شرق مدیترانه تبدیل شود؛ رقابتی که بازیگران اصلی آن به‌دنبال تثبیت جایگاه خود در بازارهای منطقه‌ای و اروپایی هستند.

جزئیات پروژه

طبق اعلام آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه، در ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۶، تفاهم‌نامه‌ای در مورد پروژه خط لوله گاز بین ترکیه و قبرس شمالی امضا شد که نشان‌دهنده آغاز کار و توسعه است. برای اتصال دو کشور، پروژه خط لوله از دو بخش؛ نخست، بخش دریایی به طول تقریبی ۹۷ کیلومتر و دوم، بخش زمینی به طول ۴ کیلومتر تشکیل شده است. در واقع، این خط ۱۰۱ کیلومتری به دنبال اتصال سواحل ترکیه در دریای مدیترانه به بخش شمالی قبرس است.

طراحی لوله با قطر ۲۲ اینچ نشان می‌دهد که هر دو بخش خط، دریا و خشکی، قادر به کار در دو جهت هستند، ظرفیتی که از برآوردهای مصرف محلی در قبرس شمالی فراتر می‌رود. این خط لوله، گاز را از ترکیه به شمال قبرس منتقل و با انعطاف‌پذیری عملیاتی بیشتر، امکان جریان معکوس به آنکارا و از آنجا به اروپا در آینده را فراهم می‌کند.

در واقع، توسعه خط لوله گاز آنکارا-قبرس و هدف‌گذاری آن برای ورود به بازار قاره کهن، گام بلند ترکیه برای تبدیل شدن به قطب انرژی منطقه است. این پروژه با تعریف یک «کریدور راهبردی» جدید، پتانسیل آن را دارد که مسیر اصلی صادرات گاز شرق مدیترانه و به‌ویژه اسرائیل به اروپا را بازتعریف کند.

تاثیر بر مصر

در حال حاضر، بازار شرق مدیترانه عمدتاً به صادرات گاز اسرائیل از طریق مصر متکی است، به‌ویژه که تل‌آویو هیچ خروجی برای محموله‌های خط لوله خود به جز قاهره ندارد. بر اساس تحلیل روزنامه دیلی صباح، اگر پروژه خط لوله گاز بین ترکیه و قبرس شمالی فراتر از تأمین مصرف داخلی قبرس شمالی توسعه یابد، تهدیدی برای جاه‌طلبی‌های قاهره برای صادرات گاز از طریق آن خواهد بود.

این روند با افزایش تقاضا برای گاز در مصر و توقف صادرات گاز طبیعی مایع به نفع هدایت بخش عمده جریان گاز از تل‌آویو به مصرف داخلی، تقویت شده است. جولیان بودن، محقق ارشد مهمان در موسسه مطالعات انرژی آکسفورد، تأیید کرد که ظرفیت خط لوله گاز بین ترکیه و قبرس شمالی و جریان دوطرفه، از مصرف داخلی قبرس شمالی فراتر رفته و برنامه‌های صادراتی را تقویت می‌کند.

وی توضیح داد که تنها مسیر فعلی برای صادرات گاز اسرائیل از طریق مصر است که از افزایش تقاضای داخلی رنج می‌برد و آن را از صادرکننده گاز مایع به واردکننده آن تبدیل کرده است. بنابراین، تغییرات مصرف داخلی در قاهره مانع از رسیدن گاز اسرائیل به کارخانه‌های مایع‌سازی مصر می‌شود، زیرا قاهره برای تأمین کسری تقاضا، بر واردات از تل‌آویو یا بازار بین‌المللی متمرکز شده است.

رقابت با اسرائیل

اسرائیل که پس از کشف میادین «تامار» و «لویاتان» به صادرکننده منطقه‌ای تبدیل شده، با عبور از پروژه پرچالش و پرهزینه خط لوله EastMed، استراتژی جدیدی را در پیش گرفته است. تکیه بر زیرساخت‌های مایع‌سازی مصر برای صادرات گاز به اروپا، نشان‌دهنده تغییر مسیر تل‌آویو از «صادرات صرف گاز» به سمت «ادغام در شبکه انرژی اروپا» است. این چشم‌انداز جدید شامل همکاری در پروژه‌های اتصال برق، هیدروژن کم‌کربن و فناوری‌های نوآورانه می‌شود. اگرچه تولید گاز اسرائیل در سال ۲۰۲۴ با رشدی ۱۳ درصدی به ۲۷ میلیارد مترمکعب رسید، اما با توجه به فاصله معنادار با صادرکنندگان بزرگی چون نروژ و آمریکا، تل‌آویو پایداری جایگاه خود را در گرو تبدیل شدن به بخشی جدایی‌ناپذیر از زیرساخت‌های انرژی و فناوری اروپا می‌بیند.

در این راستا و در سال ۲۰۲۰ توافقی بین اسرائیل، یونان و قبرس امضا شد. هدف این امر، ساخت خط لوله‌ای برای انتقال گاز از میادین شرق مدیترانه به اروپا از طریق قبرس و یونان، با ظرفیت اولیه ۱۰ میلیارد متر مکعب در سال بود که احتمالاً در آینده دو برابر خواهد شد. با این حال، چالش‌های اقتصادی و فنی پیش روی این پروژه مانع از اجرای آن شد.

از زمان کشف میدان گازی تامار در سال ۲۰۰۹ و میدان لویاتان در سال ۲۰۱۰، اسرائیل از کشوری وابسته به واردات گاز طبیعی به یک تولیدکننده و صادرکننده منطقه‌ای تبدیل شده است. طبق اعلام وزارت انرژی و زیرساخت اسرائیل، در سال ۲۰۲۴، تولید آن به تقریباً ۲۷ میلیارد متر مکعب رسید که بیش از نیمی از آن به بازار داخلی اختصاص داده شده و مابقی به مصر و اردن صادر می‌شود که نشان‌دهنده افزایش تقریباً ۱۳ درصدی نسبت به سال قبل است.

بنابراین، راهبرد اسرائیل دیگر محدود به صادرات گاز نیست، بلکه به سمت تعمیق ادغام با اروپا در بخش انرژی، با افزایش صادرات گاز از طریق کارخانه‌های مایع‌سازی مصر، مشارکت در پروژه‌های اتصال برق و گسترش همکاری در هیدروژن کم‌کربن، انرژی تجدیدپذیر، بهره‌وری انرژی و نوآوری حرکت کرده است.

بنابراین، تقویت نفوذ ترکیه در مدیترانه شرقی از طریق خط لوله انتقال گاز به قبرس شمالی که در چارچوب چشم‌انداز «میهن آبی» قابل توضیح است، می‌تواند چشم‌انداز صادرات گاز اسرائیل را به‌شدت تحت تاثیر قرار دهد و جایگاه ترکیه در برابر این رژیم را در نبرد کریدورها تقویت کند.

چالش‌های پروژه

با وجود جاه‌طلبی‌های پروژه خط لوله گاز بین ترکیه و قبرس شمالی، این پروژه هنوز با چالش‌های متعددی روبه‌رو است و این امر آن را به رقیب غیرمستقیمی برای جاه‌طلبی‌های صادراتی مصر در کوتاه‌مدت تبدیل می‌کند. این چالش‌ها از جنبه‌های عملیاتی شامل آمادگی زیرساخت‌ها و فرصت‌های صادراتی، تا موانع سیاسی را دربر می‌گیرد.

در حال حاضر، این پروژه در مراحل نخست توسعه خود است و با توجه به برنامه‌ریزی‌ها و مذاکرات جاری، احتمالا عملیات اجرایی آن قبل از سال ۲۰۳۰ آغاز نخواهد شد. در مقابل، صاحبت کاربوز، رئیس بخش نفت و گاز سازمان انرژی و آب‌وهوای مدیترانه، باور دارد که اصول بازار، تعیین‌کننده اصلی جریان گاز هستند. او افزود که زیرساخت‌های مایع‌سازی و صادرات مصر آماده و مهیا است و قاهره به عنوان خریدار اصلی گاز شرق مدیترانه با کمبود عرضه محلی مواجه است.

او توضیح داد که یک چالش سیاسی بزرگ نیز پیش روی پروژه خط لوله ترکیه وجود دارد و آن اختلاف مداوم بین ترک و یونانی است. این امر مانع انتقال گاز از شرق مدیترانه به ترکیه و از آنجا به اروپا می‌شود و به جاه‌طلبی‌های آنکارا برای تبدیل شدن به یک قطب صادرات منطقه‌ای ضربه می‌زند.

از همین روی، توافق بین طرف‌های مربوطه و حل‌وفصل اختلافات سیاسی، شانس این پروژه را برای انتقال گاز شرق مدیترانه به اروپا افزایش خواهد داد.

بنابراین، اجرای این پروژه می‌تواند وابستگی اروپا به خریدهای فوری گاز طبیعی مایع (LNG) را به‌طور چشمگیری کاهش دهد. این امر به‌ویژه با تداوم عملیات اکتشافی در منطقه، آغاز دورهای جدید صدور مجوز برای همکاری با شرکت‌های بین‌المللی و تلاش‌های مستمر برای کشف ذخایر جدید در شرق مدیترانه، به‌خصوص در آب‌های ساحلی لبنان، تقویت می‌شود.