وقتی وعده‌های ترامپ به اردوغان توخالی از آب درمی‌آید!

نشست سران ناتو در آنکارا و وعده‌های پرشور دونالد ترامپ به رجب طیب اردوغان درباره لغو تحریم‌های کاتسا و بازگشت ترکیه به برنامه جنگنده‌های اف-۳۵، بار دیگر خوش‌بینی‌های سنتی آنکارا به دیپلماسی شخصی را برانگیخت؛ با این حال، مخالفت‌های سرسختانه دوحزبی در کنگره، نامه رسمی وزارت امور خارجه آمریکا و تحریم‌های جدید وزارت خزانه‌داری علیه شبکه‌های مالی حماس در ترکیه، نشان می‌دهد که واقعیت‌های ساختاری و نهادی واشنگتن فراتر از لفّاظی‌های سیاسی رئیس‌جمهور است.

تحریریه اندیشکده زاویه: نشست سران ناتو در آنکارا (۷–۸ ژوئیه ۲۰۲۶) با استقبال بی‌سابقه‌ای از دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، همراه بود. این نخستین سفر یک رئیس‌جمهور آمریکایی به ترکیه در بیش از یک دهه اخیر محسوب می‌شد. ترامپ در کنار رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، وعده‌های پرشوری داد: لغو تحریم‌های کاتسا (CAATSA) و بررسی امکان بازگشت ترکیه به برنامه جنگنده‌های اف-۳۵. وی روابط دو کشور را در «بهترین حالت ممکن» توصیف کرد و اردوغان را «دوست» و «رهبری بزرگ» خواند. اردوغان نیز با خوش‌بینی تأکید کرد که «آقای ترامپ همیشه به وعده‌های خود پایبند است».

با این حال، تنها پانزده روز بعد، وزارت امور خارجه آمریکا در نامه‌ای رسمی به کنگره اعلام کرد که ترکیه هنوز شرایط قانونی لازم برای بازگشت به برنامه اف-۳۵ را برآورده نکرده است. این فاصله کوتاه میان وعده‌های پرشور و پاسخ رسمی نهادهای دولتی، به‌روشنی نشان می‌دهد که آنچه ترامپ در آنکارا مطرح کرد، چیزی جز مشتی لفّاظی سیاسی و توخالی نبوده است.

وعده‌ها در بوته نهادهای آمریکایی

ترامپ در نشست خبری مشترک با اردوغان اعلام کرد: «تحریم‌ها را لغو می‌کنیم. وقتش رسیده است؛ نمی‌خواهیم دوستان خود را تحریم کنیم». وی در پاسخ به پرسشی درباره باقی‌ماندن سامانه اس-۴۰۰ روسی در اختیار ترکیه گفت: «نگران هیچ‌چیز مربوط به ترکیه نیستم». درباره اف-۳۵ نیز اظهار داشت: «ترکیه به‌مراتب وفادارتر از برخی کشورهایی است که گمان می‌کردیم وفادارند».

اما قوانین ایالات متحده تکلیف را روشن کرده است. کنگره در سال ۲۰۱۹ با تصویب قانونی، هرگونه فروش اف-۳۵ به ترکیه را تا زمانی که این کشور سامانه اس-۴۰۰ را در اختیار داشته باشد، ممنوع اعلام کرد. بر اساس نامه ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶ وزارت امور خارجه به وسلی بل، نماینده دموکرات کنگره، سیاست آمریکا در قبال انتقال اف-۳۵ به ترکیه بدون تغییر باقی مانده است. این نامه تصریح می‌کند که تا زمانی که ترکیه از اس-۴۰۰ خلع ید نشود، تضمین ندهد که مجدداً این سامانه را تهیه نخواهد کرد و سایر الزامات قانونی را برآورده نسازد، هیچ هواپیمای اف-۳۵ ای به ترکیه قابل انتقال نیست.

به عبارت دیگر، در حالی که ترامپ در آنکارا با صراحت از «لغو تحریم‌ها» سخن می‌گفت، دستگاه دیپلماسی آمریکا در پشت‌پرده به کنگره اطمینان می‌داد که وضعیت به‌قوت خود باقی است و ترکیه شرط اساسی را احراز نکرده است. این دوگانگی، نشان از شکاف عمیق میان لفّاظی‌های رئیس‌جمهور و واقعیت‌های نهادی واشنگتن دارد.

مخالفت دوحزبی کنگره

وعده‌های ترامپ نه‌تنها با موانع قانونی مواجه است، بلکه با مخالفت گسترده‌ای در کنگره روبرو شده است. پیش از نشست آنکارا، شش نماینده جمهوری‌خواه و چهار نماینده دموکرات در نامه‌ای به ترامپ، با فروش اف-۳۵ به ترکیه مخالفت کردند. گاس بیلی‌راکیس، نماینده جمهوری‌خواه و متحد نزدیک ترامپ، در گفت‌وگو با روزنامه کاتیمرینی به‌صراحت اعلام کرد: «با هرگونه فروش به ترکیه مخالفم؛ ترکیه قابل اعتماد نیست».

پس از نشست آنکارا نیز ۱۸ نماینده دموکرات مجلس، به‌رهبری داینا تیتوس، خواستار ارائه قطعنامه‌ای برای جلوگیری از «فروش غیرقانونی اف-۳۵ به ترکیه» شدند. این مخالفت‌ها نشان می‌دهد که مسئله اف-۳۵ فراتر از اراده فردی رئیس‌جمهور است و در ساختار قوه مقننه ریشه دوانده است. قانونی که فروش را ممنوع کرده، با حمایت دوحزبی تصویب شده و تغییر آن نیازمند اجماعی فراتر از وعده‌های شخصی ترامپ است.

مسئله حماس؛ خط قرمز واشنگتن

فراتر از مسئله اس-۴۰۰، پرونده حماس به یکی از موانع جدی در روابط آمریکا و ترکیه تبدیل شده است. در نامه ۲۲ ژوئیه، وزارت امور خارجه به‌صراحت اعلام کرده است که «استفاده حماس از شبکه‌های مالی غیررسمی و صرافی‌های بدون مجوز در ترکیه برای دسترسی به منابع مالی، همچنان نگران‌کننده است» و آمریکا «مصمم به قطع این جریان‌های مالی غیرقانونی است».

این هشدار، صرفاً یک اظهارنظر دیپلماتیک نیست. وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶ (یک روز پس از نامه وزارت خارجه) تحریم‌های جدیدی را علیه شبکه‌های مالی حماس اعمال کرد که شامل شرکت «القاهره برای تجارت عمومی» مستقر در ترکیه به‌دلیل انتقال صدها هزار دلار برای حماس می‌شود. مالک و سهامداران این شرکت نیز مشمول تحریم شده‌اند.

این اقدامِ هم‌زمان با نامه وزارت خارجه، پیام روشنی به آنکارا دارد: حتی اگر ترامپ شخصاً خواهان نزدیکی به ترکیه باشد، نهادهای اجرایی و امنیتی آمریکا با جدیت تمام به رصد و قطع ارتباطات مالی حماس در ترکیه ادامه می‌دهند. اردوغان که همواره از حماس حمایت سیاسی کرده و آن را «سازمان مقاومت» خوانده است، در این حوزه با خط قرمز آشکار واشنگتن مواجه است که هیچ‌گونه مماشاتی در آن راه ندارد.

رفاقت شخصی در برابر واقعیت‌های ساختاری

بسیاری از تحلیلگران تُرک بر این باورند که اردوغان بیش از حد بر مفهوم «رفاقت» با رهبران آمریکایی حساب باز کرده و ضرورت‌های نهادی و ساختاری را نادیده می‌گیرد. تحولات اخیر به‌خوبی نشان می‌دهد که روابط شخصی و گرمای دیپلماتیک، نمی‌تواند جایگزین الزامات قانونی و نهادی شود.

ترامپ در آنکارا از «شیمی» خود با اردوغان سخن گفت، اما وزارت امور خارجه در پاسخ رسمی خود به کنگره، بر پایبندی به قوانین مصوب تأکید کرد و هرگونه فرآیند حل مسئله اس-۴۰۰ را موکول به شفافیت، قانون‌مداری و همخوانی با منافع امنیت ملی آمریکا دانست. این واژگان، زبانی کاملاً متفاوت از لفّاظی‌های نشست آنکارا است؛ زبانی که نظم نهادی و نه روابط شخصی را حاکم بر تصمیم‌گیری می‌داند.

در همین راستا، اندیشکده بروکینگز در تحلیلی درباره روابط آمریکا و ترکیه هشدار داده است که «دولت دوم ترامپ فضا را برای بازتعریف روابط آمریکا و ترکیه گشوده، اما نوسان‌پذیری واشنگتن، برنامه‌ریزی بلندمدت را دشوار می‌کند». شورای آتلانتیک نیز بر این نکته تأکید دارد که هر دو کشور «چالش‌های ناهماهنگی و منافع همگرایی صنعتی و عملیاتی» را به‌خوبی درک می‌کنند، اما این درک، به‌معنای تغییر سریع سیاست‌ها نیست.

نتیجه‌گیری

وعده‌های ترامپ در نشست آنکارا را باید در چارچوب لفّاظی سیاسی تحلیل کرد، نه واقعیت‌های ملموس سیاست خارجی آمریکا. لغو تحریم‌های کاتسا و بازگشت ترکیه به برنامه اف-۳۵، هر دو با موانع قانونی غیرقابل‌انکاری مواجه هستند که نه با یک اعلامیه خبری، بلکه تنها از مسیر فرآیندهای پیچیده قانون‌گذاری و تغییر رفتار راهبردی ترکیه قابل رفع است.

ترکیه همچنان سامانه اس-۴۰۰ را در اختیار دارد، شبکه‌های مالی مرتبط با حماس در خاک آن فعالیت می‌کنند و کنگره آمریکا – اعم از جمهوری‌خواه و دموکرات – بر مخالفت خود با فروش اف-۳۵ پافشاری می‌کند. در چنین شرایطی، سخنان ترامپ در آنکارا نه یک نقشه راه، که نمایشی دیپلماتیک برای مصرف داخلی ترکیه و مخاطبان ناتو بود. آنچه در پشت‌پرده می‌گذرد – نامه‌های رسمی وزارت خارجه، تحریم‌های جدید خزانه‌داری و مخالفت‌های دوحزبی کنگره – واقعیت دیگری را روایت می‌کند: واشنگتن به‌دنبال مهار استقلال راهبردی ترکیه است و هرگونه امتیاز را مشروط به همسویی کامل آنکارا با خط‌مشی آمریکا در پرونده‌های حساسی مانند فلسطین و حماس می‌داند.

اردوغان که همواره بر «نظم نوین منطقه‌ای» با جایگاه ویژه ترکیه تأکید داشته است، باید به این واقعیت تلخ تن دهد که وعده‌های شخصی رؤسای جمهور آمریکا، زمانی که در برابر دیوار بلند نهادهای قانون‌گذار و امنیتی این کشور قرار می‌گیرد، چیزی جز مشتی لفّاظی سیاسی و توخالی نیست. تحویل اف-۳۵ به آنکارا، تا زمانی که ترکیه سیاست‌های خود در قبال حماس، روسیه و نظم منطقه‌ای را تغییر ندهد، در هاله‌ای از ابهام باقی خواهد ماند؛ و این، دقیقاً همان پیامی است که نهادهای دولتی آمریکا به‌وضوح به کنگره و جهان مخابره کرده‌اند.