نشست ناتو در آنکارا و تلاش ترکیه برای موازنه امنیتی میان غرب آسیا و محور شرق

نشست اخیر سران ناتو در ترکیه در شرایطی برگزار شد که سایه تنش‌های نظامی منطقه و رویارویی‌های ژئوپلیتیکی بر آن سنگینی می‌کرد. آنکارا با هدف تقویت بازدارندگی خود در برابر اسرائیل و احیای پروژه اف-۳۵ به سمت همگرایی بیشتر با غرب گام برداشته است؛ با این حال، تحلیل واقعیت‌های ساختاری و ابزارهای فشاری چون پرونده اس-۴۰۰ نشان می‌دهد که ناتو در پی مهار استقلال راهبردی ترکیه و بهره‌گیری از موقعیت آن علیه ایران، روسیه و چین است.

حسن مرادخانی – کارشناس مسائل ترکیه

اندیشکده زاویه: نشست ناتو در ترکیه کاملاً تحت‌الشعاع جنگ ایران و آمریکا برگزار شد و ترکیه در بازی غرب با شرق، رنگ و بوی غربی بیشتری نسبت به میراث شرقی خود گرفته است. نوع و جنس قدرت ایران، اعضای ناتو را که در آستانه واگرایی بودند و آمریکا را که در سیاست‌های اعلامی خود اروپا را به حال خود واگذار کرده بود، در ترکیه دور یک میز جمع کرد؛ کشوری که به تعبیر آنگلا مرکل، صدراعظم اسبق آلمان، «دیوار بین اروپا و خاورمیانه است و اتحادیه اروپا نمی‌تواند با عضویت ترکیه در آن، با خاورمیانه همسایه شود». همگرایی در عین واگرایی در قالب نشست ناتو، پیچیدگی نظام سیاست بین‌الملل در دوره کنونی را ترسیم می‌کند که محل برگزاری آن ابعاد جدیدی را نمایان می‌سازد.

نشست ناتو در ترکیه

محل برگزاری نشست ناتو در ترکیه در بحبوحه تحولات غرب آسیا، حمله آمریکا به ایران و بازتعریف ایران از قدرت منطقه‌ای و جهانی در قالب‌های جدید بین‌المللی، نشان از استفاده ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی ناتو از ترکیه دارد. ترکیه در دهه ۹۰ میلادی و در اوج جنگ سرد، برای حفظ امنیت خود در مقابل شوروی به دامان ناتو پناه برد و امروز نیز شرایط خاص ترکیه در مقابل اسرائیل، این ضرورت را احیا نموده است. هرچند می‌توان چنین ضرورت‌های تاریخی را برای کشوری چون ترکیه در فضای گفتمانی غرب و اعمال چنین ضرورتی از سوی آن برای کنترل رفتار ترکیه پیش‌بینی نمود که به ضرورت ساختاری برای ترکیه بدل شده و راه گریزی از آن تعریف نشده است.

پناه گرفتن ترکیه در آغوش ناتو، بازی آمریکا توسط اسرائیل برای بازسازی ساختار ورود به تنش‌ها و درگیری‌های مختلف است؛ وگرنه داستان عدم عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا و کنار گذاشتن ترکیه از پروژه اف-۳۵ چندان از ذهن تاریخی ترک‌ها دور نیست.

بازگشت ترکیه به پروژه اف-۳۵

طرح بازگشت ترکیه به پروژه اف-۳۵ از سوی آمریکا در جریان نشست ناتو، تداعی داستان شکست‌خورده‌ای است که برای دل‌خوشی ترکیه از میزبانی ناتو بیان شده و امکان اجرایی آن توسط آمریکا نزدیک به صفر است؛ چرا که تضاد منافع ترکیه و اسرائیل در سوریه و سومالی‌لند به ساختار سیاست خارجی آمریکا اجازه واگذاری اف-۳۵ به ترکیه را نمی‌دهد و این مسئله با تمام گزاره‌های چارچوب مفهومی رئالیسم هم‌خوانی دارد.

از این‌رو، دل‌خوشی دوباره ترکیه به این پروژه و استفاده ابزاری آمریکا از ترکیه در ناتو می‌تواند ضربات اساسی به امنیت ملی ترکیه در همراهی با سیاست‌های نفع‌طلبانه صرف اروپا و آمریکا وارد آورد. فروش اس-۴۰۰های روسی به امارات نیز سیاست‌های پشت‌پرده اسرائیل برای خالی کردن دست ترکیه در اعمال بازدارندگی مقابل آن است و غفلت از این مسئله از سوی نهادهای امنیتی ترکیه، آثار زیانباری می‌تواند به سیاست داخلی و خارجی آن وارد نماید.

تغییر لحن سیاست‌مداران ترکیه

سیاستمداران ترکیه از جمله هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در خطاب قرار دادن ایران در صحبت‌های خود از لحن دستوری و باید و نباید استفاده می‌کنند. این در حالی است که ایران در سیاست‌های اعلامی و اعمالی خود نسبت به ترکیه، اصول همکاری و رقابت را در قالب سیاست همسایگی رعایت نموده و از ورود به حوزه تنش خودداری کرده است. مواضع هاکان فیدان درباره مسئله هسته‌ای ایران و اعلام صریح خاتمه جنگ توسط وی در قطر به عنوان بایدهای سیاست بین‌الملل، نشان از نزدیکی مواضع سیاستمداران ترکیه با آمریکا دارد که می‌تواند در قالب پشت‌پرده نشست ناتو در ترکیه بررسی شود.

پیوند مسیر ترک با مسیر کریدور هند-خاورمیانه-اروپا (IMEC)

مکان و شیوه برگزاری نشست ناتو و حضور فعال ترامپ در آن، نشان از پیشبرد اهداف راهبردی‌تری در اعمال فشار ژئوپلیتیکی به ایران و حتی روسیه و نهایتاً چین دارد. برگزاری نشست ناتو در مرز بین غرب و شرق در آستانه دو جنگ مهم روسیه-اوکراین و آمریکا-ایران و رقابت شدید آمریکا-چین، مسئله‌ای اتفاقی نیست و نقش ترکیه در اتصال مسیرهای مواصلاتی و اعمال فشار ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی در آینده نزدیک به هر سه بازیگر ایران، روسیه و چین پررنگ خواهد بود.

نتیجه‌گیری

نشست ناتو در ترکیه با سطحی آشکار از دیدارهای اعضای ناتو و عمقی پنهان از راهبردهای منطقه‌ای و جهانی برای مدیریت بحران‌های شاخصی چون جنگ روسیه-اوکراین و آمریکا-ایران و مهار قدرت چین برگزار شد. ترکیه با هدف حفظ خود در برابر اسرائیل به مذاکره با آمریکا رفته است، در حالی که بازدارندگی ترکیه با فروش اس-۴۰۰های روسی خود به امارات و وعده تحویل اف-۳۵ در مقابل اسرائیل رنگ می‌بازد.