اجلاس امنیتی مسکو، نمایشی از نظم نوین جهانی
اجلاس امنیتی مسکو با حضور نمایندگان بیش از ۱۲۰ کشور، خط بطلانی بر تلاشهای غرب برای انزوای روسیه میکشد. این رویداد نه تنها نماد بلوغ ائتلافهای شرقی و جهانی جنوب است، بلکه با حضور گسترده بازیگران کلیدی، نشاندهنده گذار قطعی نظم جهانی از یکجانبهگرایی به سوی کثرتگرایی و ساختارهای امنیتی چندقطبی در دوران گذار ژئوپلیتیک است.
محمدرضا مصطفینژاد – کارشناس مسائل بینالملل
اندیشکده زاویه: در شرایطی که غرب تلاش میکند روسیه را در انزوای سیاسی و دیپلماتیک قرار دهد، مسکو صحنهگردان رویدادی شده است که ابعاد تازهای از واقعیتهای ژئوپلیتیک جهان را به تصویر میکشد. اجلاس امنیتی بینالمللی که از ۲۶ تا ۲۹ مه (۵ تا ۸ خرداد ماه) در پایتخت روسیه برگزار میشود، با مشارکت نمایندگان بیش از ۱۲۰ کشور جهان، عملاً پاسخ عملی به ادعای انزوای روسیه است. این رویداد در حساسترین مقطع زمانیِ پس از بحران اوکراین، پیام روشنی به غرب میفرستد: جهان، چندقطبی شده و دیگر هیچ کشوری نمیتواند به تنهایی معادلات امنیتی را تعیین کند.
ابعاد کمّی و کیفی حضور بینالمللی
طبق گزارش سرویس مطبوعاتی شورای امنیت روسیه، بیش از ۱۴۰ هیئت نمایندگی خارجی در این نشست حضور خواهند داشت. این رقم چشمگیر نشان میدهد که با وجود فشارهای بیسابقه غرب – از تحریمهای مالی تا اخراج دیپلماتها – همچنان اکثریت قریب به اتفاق کشورهای جهان خواهان حفظ کانالهای گفتوگو با روسیه در حوزه امنیتی هستند. این پدیده را میتوان «واکنش به یکجانبهگرایی» تفسیر کرد: هرچه غرب بر تحریمها میافزاید، کشورهای مستقل بیشتر به سمت چندجانبهگرایی و تنوعبخشی به شرکای خود گرایش پیدا میکنند.
نکته قابل توجه، ترکیب جغرافیایی شرکتکنندگان است. تقریباً تمامی کشورهای آفریقایی – یعنی ۵۰ کشور از ۵۴ کشور این قاره – هیئتهایی را به مسکو اعزام کردهاند. این حضور گسترده از آفریقا، نشاندهنده وزن روزافزون این قاره در معادلات جهانی و همچنین تمایل کشورهای آفریقایی به تنوعبخشی به شرکای امنیتی خود است. آفریقا که دههها تحت تأثیر مداخلات غربی بوده، امروز به دنبال روابط متوازن با قدرتهای نوظهوری مانند روسیه، چین و هند است. در همین راستا، حضور هیئتهای بلندپایه از نیجریه، آفریقای جنوبی، مصر و اتیوپی – چهار غول اقتصادی و سیاسی قاره – اهمیت مضاعف مییابد.
شکست دیوارهای تحریم
از دیگر ابعاد مهم این اجلاس، مشارکت نمایندگان غیررسمی ۱۲ کشور غیردوست است که بهرغم مواضع رسمی دولتهایشان، از توسعه روابط سازنده با روسیه حمایت میکنند. این حضور غیررسمی، حاکی از شکاف میان خواست نخبگان سیاسی غرب و واقعیتهای میدانی و منافع ملی این کشورهاست. به عبارتی، حتی در میان کشورهای موسوم به «غیردوست»، صداهایی وجود دارند که به دنبال حفظ پلهای ارتباطی با مسکو هستند. این پدیده را میتوان نوعی «دیپلماسی موازی» نامید که در آن، بازیگران غیردولتی، پارلمانها، اتاقهای بازرگانی و حتی مقامات محلی، خلأهای ایجادشده توسط سیاستهای رسمی را پر میکنند. نمونههای مشابه در طول تاریخ – از گفتوگوهای آمریکا و ویتنام در پاریس تا مذاکرات محرمانه غرب با طالبان – نشان داده که چنین کانالهایی اغلب راهگشای بحرانهای بزرگ هستند.
ائتلافسازی شرقی و جهانی جنوب
اجلاس مسکو، نمایشی از اتحاد و همگرایی در میان بلوکهای نوظهور جهانی است. مشارکت تمام شرکای سازمان همکاری شانگهای، گروه بریکس و آسهآن، نشان میدهد که محور شرق و جنوب جهانی، تا حد زیادی به بلوغ ساختاری و هماهنگی سیاسی در عرصه امنیتی دست یافته است. همچنین حضور اکثر کشورهای خاورمیانه و آمریکای لاتین، این الگو را تکمیل میکند که یک نظم امنیتی چندقطبی، فراتر از چارچوبهای سنتی غرب، در حال شکلگیری است. قابل ذکر است که عربستان سعودی، ایران، ترکیه، برزیل و آرژانتین – همگی از بازیگران کلیدی مناطق خود – در این اجلاس سطح بالایی از نمایندگی را دارند. این ترکیب، ائتلافی از کشورهایی را تشکیل میدهد که خواستار اصلاح ساختار شورای امنیت سازمان ملل، استقلال نهادهای مالی بینالمللی و احترام به حاکمیت ملی هستند.
اهمیت محتوایی اجلاس
فراتر از ابعاد تشریفاتی، انتظار میرود این اجلاس به موضوعات مبرم امنیت جهانی بپردازد. سرفصلهایی مانند تروریسم بینالمللی (بهویژه در ساحل آفریقا و افغانستان)، امنیت سایبری (با تأکید بر حملات باجافزاری و جنگ ترکیبی)، مقابله با مداخلات خارجی (از جمله کودتاهای رنگی و تحریمهای یکجانبه)، ثبات در اوراسیا (با تمرکز بر قفقاز و آسیای مرکزی) و بحرانهای منطقهای (از فلسطین تا سودان) در دستور کار قرار دارند. روسیه که تجربه مستقیم مقابله با تهدیدات تروریستی (در قفقاز شمالی و سوریه) و حملات سایبری (از جمله به زیرساختهای انرژی خود) را دارد، میتواند در این نشست، ابتکارات عملی برای همکاری امنیتی چندجانبه ارائه دهد. یکی از این ابتکارات، پیشنهاد «خط تلفن امنیتی اوراسیا» برای تبادل بیدرنگ اطلاعات درباره حملات سایبری و اقدامات تروریستی است.
نتیجهگیری
اجلاس امنیتی مسکو صرفاً یک رویداد دیپلماتیک معمولی نیست، بلکه نشانهای قوی از تحول در ساختار قدرت جهانی است. حضور گسترده کشورهای آفریقا، آسیا، آمریکای لاتین و حتی نمایندگانی از کشورهای غربیِ منتقد سیاستهای رسمی، پیام روشنی دارد: جهان به سمت کثرتگرایی ژئوپلیتیک پیش میرود و روسیه همچنان یک بازیگر غیرقابل چشمپوشی در نظم نوین امنیتی است. برگزاری موفق این اجلاس، برگ دیگری از کتاب «جهان در حال ظهور» را ورق میزند؛ جهانی که در آن، تصمیمگیریهای امنیتی از انحصار چند کشور خارج شده و به سمت مشارکت جمعی و فراگیر حرکت میکند. آنچه در مسکو رقم خواهد خورد، نه فقط یک گردهمایی سیاسی، بلکه نقشه راهی برای امنیت مشترک در دوران گذار ژئوپلیتیک است.
