آیا دوران طلایی آیتی در ارمنستان به پایان رسیده است؟
بخش فناوری ارمنستان پس از سالها رشد پایدار، اکنون با سه شوک ساختاری شامل کاهش سرمایهگذاریهای خطرپذیر جهانی، فشارهای ژئوپلیتیک ناشی از نوسانات ارزی و دگرگونیهای بنیادینِ هوش مصنوعی روبروست. این گزارش ضمن واکاوی علل فروپاشی مدلهای سنتیِ استخدام، مسیر تغییرات بازار کار و ضرورت انطباق با ابزارهای نوین بهرهوری را تحلیل میکند.
اندیشکده زاویه – گزارش ویژه: بخش فناوری اطلاعات ارمنستان طی دو دهه گذشته بر پایه مدلی نسبتاً پایدار رشد کرده است: ارائه خدمات برونسپاری به بازارهای خارجی، اتکا به نیروی انسانی ماهر با هزینه نسبتاً پایین و بهرهگیری از تقاضای فزاینده جهانی برای خدمات فناوری. این مدل، بهویژه در سالهای رونق اقتصاد دیجیتال، فرصتهای شغلی گستردهای ایجاد کرد و ورود به حوزه آیتی را برای نسل جدید به امنترین انتخاب شغلی تبدیل ساخت. با این حال، نشانههای اخیر حاکی از تغییر عمیق در این الگو است. کاهش فرصتهای شغلی، توقف روند استخدام و افزایش نگرانی در میان متخصصان فناوری نشان میدهد که اکوسیستم فناوری ارمنستان وارد مرحلهای از بازتنظیم ساختاری شده است. اگرچه در افکار عمومی اغلب «هوش مصنوعی» بهعنوان عامل اصلی این تغییر معرفی میشود، بررسی دقیقتر نشان میدهد که این تحولات حاصل سه موج شوک اقتصادی، ژئوپلیتیک و فناورانه است که بهطور همزمان این بخش را تحت فشار قرار دادهاند.
نخستین موج شوک از کاهش سرمایهگذاری خطرپذیر جهانی، بهویژه در ایالات متحده، ناشی شد. اکوسیستم فناوری ارمنستان بهشدت با بازار آمریکای شمالی پیوند خورده است و بسیاری از شرکتهای محصولمحور و حتی شرکتهای خدماتی این کشور به سرمایه یا تقاضای مشتریان آمریکایی وابستهاند. در دوران همهگیری کرونا، سرمایهگذاری خطرپذیر جهانی به اوج رسید و در سال 2021 به حدود 595 میلیارد دلار رسید. اما افزایش نرخ بهره و احتیاط سرمایهگذاران در سال 2022 باعث سقوط این رقم به 379 میلیارد دلار شد. این روند با فروپاشی بانک سیلیکونولی در سال 2023 تشدید شد و موجی از کاهش هزینهها، توقف استخدام و تعدیل نیرو را در صنعت فناوری جهان ایجاد کرد. در ارمنستان نیز نخستین ضربه به استارتاپها و شرکتهای محصولمحور وارد شد که برای رشد به سرمایههای خارجی وابسته بودند. با خشک شدن منابع مالی، بسیاری از این شرکتها برنامههای توسعه خود را متوقف کردند. این کاهش فعالیت سپس از طریق افت تقاضا به شرکتهای خدماتی سرایت کرد. هرچند از سال 2024 نشانههایی از بازگشت سرمایهگذاری دیده شد، اما این سرمایهها بهطور نامتوازن توزیع شدند؛ بهگونهای که در سال 2025 حدود 61 درصد سرمایهگذاریهای خطرپذیر جهانی به شرکتهای فعال در حوزه هوش مصنوعی اختصاص یافت. این تمرکز باعث شد بسیاری از شرکتهای سنتی فناوری از دسترسی به منابع مالی محروم بمانند.
دومین موج شوک ریشه در تحولات ژئوپلیتیک منطقه داشت. حمله روسیه به اوکراین در سال 2022 موجب انتقال گسترده افراد، سرمایه و فعالیتهای اقتصادی به ارمنستان شد. این جریان ورودی باعث تقویت قابل توجه ارزش پول ملی ارمنستان (درام) در برابر دلار شد. در نگاه نخست، تقویت ارزش پول ملی نشانهای مثبت برای اقتصاد تلقی میشود، اما برای بخش فناوری که ماهیتی صادراتمحور دارد، پیامدهای منفی قابل توجهی به همراه داشت. شرکتهای فناوری معمولاً درآمدهای خود را به ارز خارجی دریافت میکنند، در حالی که بخش عمده هزینههای آنها شامل حقوق کارکنان و هزینههای عملیاتی به پول ملی پرداخت میشود. افزایش ارزش درام موجب کاهش رقابتپذیری قیمت خدمات ارمنستان در بازار جهانی شد و حاشیه سود شرکتها را بهشدت کاهش داد. حتی تغییرات کوچک در نرخ ارز نیز برای شرکتهای خدماتی با حاشیه سود محدود میتواند فشار مالی قابل توجهی ایجاد کند. در نتیجه، بسیاری از شرکتها برای حفظ بقا ناچار به کاهش هزینهها، توقف پروژههای توسعه و در برخی موارد تعدیل نیرو شدند.
سومین موج شوک به ظهور سریع و گسترده فناوریهای هوش مصنوعی بازمیگردد که قواعد کار در حوزه نرمافزار را تغییر داده است. در ابتدا ابزارهای هوش مصنوعی تنها بهعنوان دستیارهایی برای بررسی کد و خطایابی مورد استفاده قرار میگرفتند، اما اکنون به بخشی از جریان اصلی توسعه نرمافزار تبدیل شدهاند. این تحول باعث شده ماهیت کار برنامهنویسی تغییر کند؛ تمرکز از صرفاً نوشتن کد به طراحی راهحل، مدیریت سیستمهای هوشمند و استفاده مؤثر از ابزارهای خودکار منتقل شده است. آمارهای بازار کار نیز این تغییر را تأیید میکنند. فرصتهای شغلی برنامهنویسی در ارمنستان در سال 2023 حدود 50 درصد نسبت به سال قبل کاهش یافت و در سال 2024 به پایینترین سطح خود در هفت سال گذشته رسید. اگرچه در سال 2025 نشانههایی از بهبود مشاهده شد، اما بازار همچنان با سطح تقاضای پیشین فاصله دارد.
در این شرایط، ساختار تقاضا در بازار کار فناوری نیز در حال تغییر است. شرکتها به دلیل محدودیت منابع مالی، استخدامهای خود را هدفمندتر کردهاند و به دنبال نیروهایی هستند که بتوانند با ابزارهای هوش مصنوعی کار کنند و بهرهوری تیمها را افزایش دهند. در نتیجه، مهارتهایی مانند حل مسئله، درک نیازهای مشتری و توانایی استفاده از ابزارهای هوشمند اهمیت بیشتری یافتهاند. این تغییر میتواند حتی فرصتهایی برای افرادی ایجاد کند که پیشزمینه سنتی برنامهنویسی ندارند اما توانایی تحلیل و حل مسائل پیچیده را دارند.
با این حال، بیشترین فشار این تحول بر نیروهای تازهکار وارد شده است. در دورههای عدم قطعیت اقتصادی، شرکتها معمولاً از نیروهای ارشد و باتجربه خود محافظت میکنند و استخدام نیروهای مبتدی را کاهش میدهند. این مسئله در ارمنستان اهمیت ویژهای دارد، زیرا حدود 31.6 درصد از نیروی کار فناوری این کشور را افراد تازهکار تشکیل میدهند. بنابراین کاهش فرصتهای ورود به بازار کار میتواند پیامدهای بلندمدتی برای توسعه نیروی انسانی در این بخش داشته باشد.
در مجموع، رکود نسبی در بازار فناوری ارمنستان حاصل ترکیب سه عامل اصلی است: کاهش سرمایهگذاری جهانی، فشارهای ژئوپلیتیک و تغییرات فناورانه ناشی از هوش مصنوعی. اگرچه این عوامل در کوتاهمدت باعث کاهش فرصتهای شغلی و افزایش عدم قطعیت شدهاند، اما در عین حال میتوانند محرکی برای تحول مدل کسبوکار و افزایش بهرهوری باشند. آینده این بخش تا حد زیادی به توانایی شرکتها و نیروی کار در تطبیق با اقتصاد جدید مبتنی بر هوش مصنوعی و تنوعبخشی به بازارهای هدف بستگی خواهد داشت.
