چشمانداز اختلافات روسیه و ارمنستان
احضار سفیر ارمنستان در مسکو پس از سخنرانی زلنسکی در اجلاس «جامعه سیاسی اروپا» در ایروان، تازهترین حلقه از زنجیره اختلافات روسیه و ارمنستان است؛ اختلافاتی که از زمان روی کار آمدن نیکول پاشینیان و جنگ ۴۴روزه قرهباغ شدت گرفت. تلاش ایروان برای کاهش وابستگی به مسکو و نزدیکی به غرب، با هشدارهای فزاینده روسیه همراه شده؛ تا جایی که سناریوی «مدل اوکراین» نیز بهطور ضمنی روی میز قرار گرفته است.
وحید عیاری – کارشناس مسائل قفقاز
اندیشکده زاویه: وزارت امور خارجه روسیه در 17 اردیبهشت 1405 / 7 می2026، در پی سخنان ولادیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، در هشتمین اجلاس سران کشورهای اروپایی با عنوان «جامعه سیاسی اروپا» (EPC) که در ارمنستان برگزار شد، سفیر این کشور را احضار کرد. در جریان این احضار، به گورگن آرسنیان، سفیر ارمنستان در روسیه، اعلام شد که از نظر مسکو غیرقابل قبول است ارمنستان بستری را فراهم کند تا ولادیمیر زلنسکی در آن تهدیدات تروریستی علیه روسیه مطرح کند.
در بیانیه وزارت خارجه روسیه آمده است که مسکو از این موضوع احساس خشم و ناراحتی میکند و عدم ارائه ارزیابی منفی مناسب از سوی مقامات رسمی ایروان نسبت به «چنین رفتار ظالمانهای از سوی بازدیدکننده مذکور» را مغایر با ماهیت مشارکتی روابط روسیه و ارمنستان میداند. محتوای این بیانیه نشاندهنده موضعی تند و سخت از سوی مسکو است. همچنین، آنگونه که خبرگزاری تاس روسیه به نقل از یک منبع دیپلماتیک گزارش داده است، موضع اعلامشده روسیه به سفیر ارمنستان «بسیار شدید» بوده است.
این موضوع بر مجموعهای از اختلافهای عمیق دیگر میان روسیه و ارمنستان افزوده شد؛ اختلافهایی که از زمان به قدرت رسیدن نیکول پاشینیان در ارمنستان آغاز شد و پس از جنگ 44 روزه قرهباغ در سال 1399 به اوج رسید. از جمله مهمترین این اختلافها، بحث خروج یا تداوم عضویت ارمنستان در سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) و اتحادیه اقتصادی اوراسیا است.
محور اصلی اختلافهای ایروان و مسکو، رفتار دولت پاشینیان برای مقابله با سیطره گسترده و عمیق روسیه بر ارمنستان و به بیان دیگر، روند «روسیهزدایی» در این کشور است. با وجود این، پاشینیان اگرچه رویکردی غربگرایانه دارد و آشکارا علاقهمند است روابط ارمنستان با آمریکا و اروپا را گسترش دهد و تعمیق بخشد، اما در عین حال تمایلی ندارد روابط با روسیه به سطحی از تنش برسد که از کنترل خارج شود.
به همین دلیل است که بارها به مسکو سفر کرده و با ولادیمیر پوتین دیدار و گفتوگو داشته است. شاید بتوان گفت دو عامل در پس آخرین سفر او به روسیه در 12 فروردین 1405 / 1 آوریل 2026 نقش داشته است: نخست، کاهش حساسیت روسیه نسبت به میزبانی ارمنستان از هشتمین اجلاس سران کشورهای اروپایی با عنوان «جامعه سیاسی اروپا» (EPC) در روز 14 اردیبهشت 1405 / 4 می2026، و دوم، ملاحظات انتخاباتی وی در آستانه انتخابات پارلمانی خرداد 1405. در واقع، میتوان این دو هدف را در یک گزاره خلاصه کرد: پاشینیان میخواست هم به روسها و هم به جامعه ارمنستان ـ بهویژه طیفی که هنوز نگاه مثبت و متعادلی به روسیه دارند ـ نشان دهد که قادر است روابط ایروان با مسکو را در عین گسترش روابط با غرب مدیریت کند.
اگرچه مقامات دولت پاشینیان از تلاش برای ایجاد توازن در روابط خارجی ارمنستان میان روسیه و کشورهای غربی سخن میگویند، اما در عمل آشکار است که در مواضع و اقدامات این دولت، وزن آمریکا و اروپا در مقایسه با روسیه بسیار سنگینتر شده است. روسها نیز بهخوبی از این عدم توازن آگاهند. آنها با وجود درک این واقعیت که ایروان تمایلی به تنش با مسکو ندارد، به امکان مدیریت همزمان روابط ارمنستان با روسیه و غرب باور ندارند. از نگاه مسکو، الگوی رفتاری دولت پاشینیان قابل قبول نیست و به همین دلیل مخالفت خود را با آن آشکارا بیان میکنند.
ناراحتی و خشم روسیه از روند سیاست خارجی ارمنستان تا جایی افزایش یافته است که مقامات این کشور بهطور علنی به ایروان هشدار میدهند. مسکو اعلام کرده است که عضویت احتمالی ارمنستان در اتحادیه اروپا با عضویت این کشور در اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) در تضاد خواهد بود و در صورت تغییر جهتگیری سیاست خارجی ایروان، پیامدهای اقتصادی برای ارمنستان در پی خواهد داشت.
نکته مهم در هشدارهای روسیه به ارمنستان ـ که به درک بهتر چشمانداز اختلافهای دو کشور کمک میکند ـ روند افزایشی شدت این هشدارها متناسب با گامهای بیشتر ایروان به سوی غرب است. در مراحل نخست، مقامات روسی بیشتر با ابراز نارضایتی و در قالب اظهاراتی نسبتاً نرم، به ارمنستان توصیه میکردند که به آمریکا و اروپا نزدیک نشود. در مرحله بعد، مسکو تلاش کرد به پاشینیان نشان دهد که در صورت همسویی بیشتر با غرب، میتواند فشارهای سیاسی و اقتصادی بر ارمنستان وارد کند. در همین چارچوب بود که ولادیمیر پوتین به پاشینیان یادآور شد روسیه گاز طبیعی را با قیمتی بسیار پایینتر از نرخ جهانی به ارمنستان میفروشد. این سخن در واقع هشداری ضمنی بود مبنی بر اینکه در صورت لزوم، روسیه میتواند گاز را با همان قیمت جهانی ـ یعنی بسیار گرانتر ـ در اختیار ارمنستان قرار دهد.
سطح سوم هشدارها زمانی مطرح شد که روند مواضع و اقدامات دولت پاشینیان در نزدیک شدن به غرب شدت بیشتری گرفت. در این مرحله، مقامات روسی از احتمال «تنبیه سخت» سخن گفتند. برای نمونه، ویاچسلاو ولودین، رئیس دومای دولتی روسیه، در اظهارنظری درباره برگزاری هشتمین اجلاس سران کشورهای اروپایی در ایروان، روند تحولات سیاسی در ارمنستان را با آغاز رخدادهای اوکراین مقایسه کرد و گفت: «همه چیز در اوکراین نیز به همین شکل آغاز شد. آیا شهروندان ارمنستان به چنین مسیری نیاز دارند؟»
بر اساس روند افزایشی هشدارهای روسیه، میتوان گفت چشمانداز اختلافهای مسکو و ایروان تا حد زیادی به روند مواضع و اقدامات دولت پاشینیان در قبال آمریکا و اروپا وابسته است. اگر رفتار دولت پاشینیان در جهت نزدیکی به غرب از نظر سطح و عمق بیش از وضعیت کنونی افزایش یابد، به احتمال زیاد واکنش روسیه نیز چهرهای سختتر به خود خواهد گرفت؛ واکنشی که در افراطیترین حالت ممکن است از الگوی برخورد مسکو با اوکراین الهام بگیرد.
ارمنستان بهخوبی آگاه است که الگوی برخورد روسیه با اوکراین میتواند یکی از گزینههای بالقوه در محاسبات راهبردی مسکو باشد. از این رو، با توجه به نیازهای گسترده ارمنستان به روسیه در حوزههای مختلف و همچنین ضعف قابل توجه نظامی این کشور در برابر قدرت روسیه، بعید به نظر میرسد مقامات ارمنی بخواهند روسها را بیش از این تحریک کنند. در همین چارچوب، موضع آلن سیمونیان، رئیس مجلس ملی ارمنستان، که گفته است «من فکر نمیکنم ارمنستان باید بخشی از هیچ اتحاد نظامی باشد… ارمنستان باید بیطرف باشد» و نیز اظهارات نخستوزیر این کشور مبنی بر اینکه «در مقطع کنونی و دستکم در آینده نزدیک، ایروان هیچگونه ضرورت و نیازی برای خروج از اتحادیه اقتصادی اوراسیا احساس نمیکند»، نشان میدهد دولت ارمنستان در پی پرهیز از ورود به تقابل مستقیم یا رویارویی شدید با روسیه است؛ رویکردی که میتواند چشمانداز اصلی اختلافهای دو کشور در آینده نزدیک را نیز ترسیم کند.
