انتخابات ارمنستان و تداوم موازنهگرایی میان اروپا و روسیه
در آستانه انتخابات ارمنستان، رویکرد اغلب احزاب نشان میدهد که ایروان قصد خروج از ائتلافهای تحت رهبری روسیه یا پیگیری جدی عضویت در اتحادیه اروپا را ندارد. فضای سیاسی کشور بیش از هر زمان دیگری محتاطانه و مبتنی بر حفظ تعادل میان الزامات امنیتی، اقتصادی و فشارهای ژئوپلیتیک است.
مهرداد محبینیا – کارشناس مسائل ترکیه و قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: چشمانداز سیاست خارجی ارمنستان در آستانه انتخابات پیشرو، تصویری کمتحول و مبتنی بر احتیاط ارائه میدهد. اگرچه فضای سیاسی ایروان در سالهای اخیر بیش از گذشته تحت تأثیر تحولات منطقهای و فشارهای ژئوپلیتیک قرار گرفته، اما جریانهای اصلی سیاسی – چه در بلوک حاکم و چه در سوی اپوزیسیون – نسبت به تغییرات بنیادین در جهتگیری خارجی کشور، جانب احتیاط را حفظ کردهاند. برآیند پیامها، برنامهها و مواضع احزاب نشان میدهد که ارمنستان، دستکم در آینده قابل پیشبینی، نه قصد خروج از ساختارهای تحت رهبری روسیه را دارد و نه برای پیوستن رسمی به اتحادیه اروپا برنامهای عملیاتی ارائه کرده است.
یکی از شاخصترین جلوههای این رویکرد محتاطانه را میتوان در برنامه انتخاباتی حزب «پیمان مدنی» به رهبری نیکول پاشینیان مشاهده کرد. دولت پاشینیان در سالهای اخیر تحت فشارهای اقتصادی و امنیتی قابلتوجهی قرار داشته و در عین تلاش برای تنوعبخشی به روابط خارجی، همواره مراقب بوده تا از اقداماتی که به برداشت «چرخش ناگهانی» تعبیر شود پرهیز کند. این حزب در برنامه خود اعلام کرده که قصد ندارد وضعیت تعلیقشده عضویت ارمنستان در سازمان پیمان امنیت جمعی را فعال کند، اما همزمان هیچ تعهدی نیز برای خروج از این سازمان یا ترک اتحادیه اقتصادی اوراسیا ارائه نداده است. درباره اتحادیه اروپا نیز سخن از «بررسی موضوع بر اساس آمادگی بروکسل» به میان آمده؛ جملهای که بیش از آنکه بیانگر اراده یکجانبه برای تغییر جهت باشد، بر نقش عوامل بیرونی در تعیین مسیر آینده تأکید میکند.
در مقابل، بخش قابلتوجهی از اپوزیسیون، برنامههای خود را بر تقویت رابطه استراتژیک با روسیه استوار کردهاند. سامول کاراپتیان و حزب «ارمنستان قدرتمند» از جمله جریانهایی هستند که بدون ابهام از لزوم تحکیم جایگاه ایروان در اتحادیه اوراسیا و سازمان پیمان امنیت جمعی سخن میگویند. انتقاد تند کاراپتیان از سفر رئیسجمهور فرانسه و تأکید او بر «حق نداشتن برای انتقاد بیاساس از روسیه» نشان میدهد بخشهایی از اپوزیسیون نه تنها به حفظ ساختارهای موجود میاندیشند، بلکه آنها را رکن بنیادین امنیت و ثبات کشور تلقی میکنند.
رویکرد مشابهی در میان شخصیتهای سیاسی باسابقهتر نیز دیده میشود. روبرت کوچاریان، رئیسجمهور پیشین و رهبر ائتلاف «هایاستان»، بارها نسبت به پیامدهای اقتصادی و امنیتی فاصله گرفتن از روسیه هشدار داده و اظهارات مقامات مسکو را یادآوری کرده است. او بر سیاست خارجی «مکمل» تأکید میکند؛ رویکردی که در آن، نه درهای همکاری با غرب بسته میشود و نه اساس روابط با شرق فرسوده. اعضای ائتلاف نیز تصریح میکنند که خروج از ائتلافهای نظامی و اقتصادی فعلی تنها در صورتی ممکن است که جایگزینی «کاملاً مناسب» و عملی در دسترس باشد.
نگاه اقتصادی نیز در این میان نقش مهمی ایفا میکند. گاگیک تساروکیان، رهبر حزب «ارمنستان شکوفا»، شاخصترین چهرهای است که پیامدهای اقتصادی فاصله گرفتن از روسیه را برجسته میکند. اشاره او به قیمت گاز و دشواریهای احتمالی واردات انرژی از مسیرهای اروپایی، بیانگر نوعی واقعگرایی اقتصادی است که در محاسبات بخش مهمی از نخبگان سیاسی ارمنستان حضور پررنگ دارد.
در میان جریانهای دیگر، ائتلاف «کنگره ملی ارمنی» نیز صریحاً تأکید میکند که اتحادیه اروپا هیچ برنامهای برای پذیرش ارمنستان ندارد و حتی فرآیند رسمی الحاق نیز در مورد این کشور فعال نشده است. این طیف معتقد است که بحث درباره عضویت، در شرایط کنونی، نه تنها فاقد پشتوانه عملی است بلکه میتواند موجب ایجاد سوءبرداشت در سطح بینالمللی شود. از نگاه آنان، ارمنستان باید از هر اقدامی که تعبیر به تلاش برای ورود به بلوکبندیهای جدید شود پرهیز کند.
همین نگاه را میتوان در مواضع حزب «بالهای اتحاد» نیز مشاهده کرد. آرمان تاتویان، رهبر این حزب، تصریح میکند که پیوستن رسمی به اتحادیه اروپا در حال حاضر «عملی» نیست و مسیر واقعبینانهتر، تقویت روابط دوجانبه با کشورهای اروپایی و توسعه همکاریهای بخشی با بروکسل است.
اگرچه در کنار جریانهای اصلی، چند حزب کوچکتر و رادیکالتر خواستار خروج سریع از ساختارهای تحت رهبری روسیه و حرکت شتابزده به سوی غرب هستند، اما وزن سیاسی و اجتماعی این جریانها در مقایسه با احزاب تثبیتشده بسیار محدود است. در نتیجه، فضای انتخاباتی همچنان تحت سیطره رویکردی قرار دارد که میتوان آن را «موازنهگرایی محتاطانه» نامید؛ رویکردی که هدف آن مدیریت فشارهای ژئوپلیتیک، حفظ ثبات اقتصادی و جلوگیری از بروز تنشهای غیرقابل پیشبینی در روابط خارجی است.
در مجموع، چشمانداز سیاست خارجی ارمنستان نشان میدهد که صرفنظر از اینکه کدام حزب یا ائتلاف پیروز انتخابات آتی شود، مسیر کلی کشور در کوتاهمدت و میانمدت تغییری بنیادین نخواهد کرد. ایروان همچنان در پی حفظ تعادل میان شرق و غرب خواهد بود؛ تعادلی که با وجود چالشهای فراوان، مهمترین ابزار این کشور برای مدیریت شرایط پیچیده ژئوپلیتیک به شمار میرود.
