اهداف و پیامدهای راهبرد آنکارا از توسعه صنایع دفاعی
اخیراً رسانههای ترکیه از رونمایی موشک بالستیک فراصوت قارهپیمای جدید این کشور خبر دادند. این رسانهها با انتشار این خبر تأکید کردند که موشک یادشده بردی در حدود ۶ هزار کیلومتر خواهد داشت. چنین تحولی را میتوان نشانهای از خیز تازه ترکیه برای گسترش صنایع دفاعی دانست؛ روندی که بهویژه پس از جنگ اخیر ایران بیش از پیش مورد توجه سیاستگذاران آنکارا قرار گرفته است.
تحریریه اندیشکده زاویه: به باور کارشناسان، سامانههای ملی توسعهیافته در ترکیه تا حد زیادی با استانداردهای فناوری جهانی همخوانی دارند. یکی از پیشنیازهای اساسی برای تداوم عملیات در یک جنگ طولانیمدت احتمالی، امکان سفارشیسازی این سامانهها برای مقابله با تهدیدات متنوع، افزایش مقیاس راهکارهای مقرونبهصرفه و ایجاد ظرفیت گسترده تولید انبوه همراه با فرایندهای لجستیکی و ذخیرهسازی کارآمد است.
بدون تردید، نتیجه جنگها و درگیریهای کنونی و حتی احتمالی آینده تا حد زیادی به میزان پایداری، عمق ذخایر تسلیحاتی و ظرفیت تولید انبوه طرفهای درگیر وابسته است. جنگ اوکراین و روسیه و همچنین حملات ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران، این واقعیت را بهخوبی نشان دادهاند. بهگونهای که بر اساس گزارش برخی رسانههای غربی، یکی از محدودیتهای مهم ایالات متحده در ادامه درگیری با ایران، کاهش قابل توجه ذخایر مهمات و سامانههای ضد موشکی آن بوده است.
ترکیه نیز از این تجربهها درس گرفته است. در این میان، عناصر جنگ الکترونیک (EW) که برای مختل کردن یا کور کردن سامانههای پدافند هوایی دشمن به کار میروند، اهمیت فزایندهای یافتهاند. این مسئله نشان میدهد سامانههای جنگ الکترونیک زمینی ترکیه و پروژههایی همچون «HAVASOJ» و «İHASOJ» تا چه اندازه برای راهبرد دفاعی آنکارا حیاتی هستند. افزون بر این، نمونههای بومی مهمات هوشمند که پیشتر از خارج تأمین میشدند و در عملیاتهای هوا به زمین به کار میروند، اکنون با موفقیت در داخل کشور تولید میشوند. هدف اصلی در این مسیر، تضمین تداوم خط تولید بدون وقفه است تا بتواند پاسخگوی نرخ بالای مصرف در ناوگانهای رزمی مدرن باشد و در عین حال ذخایر تسلیحاتی کشور را از نظر کمی افزایش دهد.
جنگهای اخیر همچنین نشان دادهاند که راکتهای توپخانهای دوربرد، پهپادهای انتحاری مقرونبهصرفه و موشکهای ضدکشتی از اجزای کلیدی در جنگهای فرسایشی به شمار میروند. ترکیه در این حوزهها زرادخانه قابل توجهی در اختیار دارد؛ از جمله سامانههای توپخانهای KAPLAN، KASIRGA و TRLG، موشکهای کروز مانند KARA، ATMACA و ÇAKIR، موشکهای بالستیک نظیر BORA، TAYFUN و CEN، اژدرهای AKYA و ORKA و همچنین طیف متنوعی از پهپادهای چندمنظوره.
در کنار این موارد، ادغام تمامی سکوهای دفاع دریایی و ساحلی در چارچوب شبکهای یکپارچه در حوزه موسوم به «سرزمین آبی» (Blue Homeland) و با استفاده از سامانههایی مانند BARBAROS، میتواند سطح بازدارندگی دریایی ترکیه را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
در مجموع، ترکیه اکنون فهرست نسبتاً جامعی از تجهیزات جنگ الکترونیک زمینی و دریایی در اختیار دارد. در حوزه هوایی نیز سامانههای HAVASOJ که قرار است بهزودی وارد خدمت شوند، قابلیتهای قابل توجهی را به این مجموعه خواهند افزود. هرچند جنگندهها و سامانههای پهپادی ترکیه هماکنون نیز با تجهیزات متنوع جنگ الکترونیک فعالیت میکنند، اما معرفی سامانههای HAVASOJ و İHASOJ میتواند توان کلی این کشور در این حوزه را بهطور محسوسی افزایش دهد. به همین ترتیب، در آینده هواپیماهای سرنشیندار و بدون سرنشین هشدار زودهنگام، فرماندهی و کنترل مجهز به سامانههای ملی نیز به این مجموعه افزوده خواهند شد و آنچه از آن با عنوان «گنبد آهنین ترکیه» یاد میشود را تکمیل خواهند کرد.
تأثیر بر سیاست خارجی
سیاست خارجی و امنیتی ترکیه به شکل فزایندهای بر صنعت دفاعی داخلی این کشور متکی شده است. در گذشته، شرکتهای دفاعی ترکیه مانند «هاولسان» و «آسلسان» عمدتاً توسط نیروهای مسلح این کشور تأسیس شده بودند. اما در یک دهه گذشته، تعداد و گستره شرکتهای فعال در این حوزه بهطور چشمگیری افزایش یافته است. از میان آنها، شرکت «بایکار تکنولوژیز» که ریاست آن را سلجوق بایراکتار، داماد رجب طیب اردوغان، بر عهده دارد، به یکی از شناختهشدهترین بازیگران این صنعت تبدیل شده است. محصول شاخص این شرکت یعنی پهپاد «بیرقدار TB2» به نمادی از گسترش حضور امنیتی و نظامی آنکارا در خارج از مرزهای خود بدل شده و به ابزاری مهم در صادرات دفاعی ترکیه با طیف گستردهای از مشتریان دولتی تبدیل شده است.
در واقع، سیاست خارجی فعال ترکیه تا حد زیادی ریشه در تقویت صنعت دفاعی این کشور دارد و آنکارا را به عنوان بازیگری جذاب برای همکاری با سایر کشورها تثبیت کرده است. در گذشته، ترکیه برای پیشبرد سیاست خارجی جاهطلبانه اما بحثبرانگیز خود بیشتر به ابزارهای گفتمانی و سیاسی متکی بود. این رویکرد در حمایت دولت اردوغان از جنبشهای مردمی در غرب آسیا، بهویژه در جریان تحولات سیاسی پس از سال ۲۰۱۱، نمود یافت. با این حال، هنگامی که این تحولات به درگیریهای منطقهای گسترده تبدیل شد، تمرکز آنکارا به سمت نظامیتر شدن سیاست خارجی تغییر یافت و در نتیجه بخش دفاعیمحور این سیاست تقویت شد.
شاید یکی از بارزترین نمونههای سرمایهگذاری فراملی در این حوزه، روابط شرکت بایکار با دولت اوکراین باشد. اگرچه ترکیه همچنان سیاستی تقریباً بیطرفانه در قبال جنگ میان اوکراین و روسیه اتخاذ کرده است، اما تعهد بایکار برای تأمین تجهیزات نظامی اوکراین ادامه یافته است. پس از موفقیت اولیه پهپادهای TB2 در هدف قرار دادن تجهیزات روسی در آغاز جنگ، بایکار اکنون در حال احداث یک مرکز تولیدی در حومه کییف است تا همین محصولات را در داخل اوکراین تولید و عرضه کند.
موقعیت بایکار در تاریخ معاصر ترکیه تا حد زیادی بیسابقه است؛ زیرا یک شرکت خصوصی توانسته است چنین نفوذی در فرآیندهای سیاستگذاری آنکارا پیدا کند و تا حدی بهعنوان یک بازیگر غیردولتی مؤثر عمل نماید. البته افزایش اهمیت بایکار همزمان با رشد نقش سایر شرکتهای امنیتی و نظامی خصوصی در جهان، مانند گروه واگنر در روسیه یا شرکت بلکواتر در ایالات متحده، قابل درک است.
روابط منطقهای
صنایع دفاعی همچنین در سیاست ترکیه برای بازتعریف و بازسازی روابط با کشورهای منطقه نقش مهمی ایفا کرده است. آنکارا از این ظرفیت برای ترمیم و گسترش روابط دوجانبه با کشورهایی مانند امارات متحده عربی، عربستان سعودی و مصر بهره برده است.
بر اساس گزارشها، امارات متحده عربی و شرکت بایکار قراردادی به ارزش حدود ۲ میلیارد دلار برای خرید ۱۲۰ فروند سامانه TB2 امضا کردهاند که تا سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۲۰ فروند از آنها تحویل داده شده است. افزون بر این، بایکار و گروه EDGE امارات در حال همکاری برای ادغام مهمات هدایتشونده دقیق ساخت امارات با سامانه TB2 هستند. فروش این سامانهها نشان میدهد که محصولات بایکار نه تنها به اقلام صادراتی راهبردی برای ترکیه تبدیل شدهاند، بلکه زمینهساز همکاریهای فناورانه فراملی نیز شدهاند.
در عین حال، بایکار نقش مهمی در بهبود روابط میان آنکارا و ریاض ایفا کرده است. این موضوع در سفر اخیر اردوغان به عربستان سعودی بهوضوح قابل مشاهده بود؛ جایی که بزرگترین توافق صادراتی تاریخ بایکار منعقد شد. بر اساس این توافق، عربستان سعودی با خرید بیش از ۳ میلیارد دلار از پهپاد نسل جدید بایکار موسوم به «آکینجی» موافقت کرد. این معامله به بزرگترین قرارداد صادراتی دفاعی و هوایی ترکیه تا امروز تبدیل شده است.
علاوه بر این، صنایع نظامی عربستان سعودی در سال گذشته قراردادی با بایکار برای بومیسازی تولید پهپاد در این کشور امضا کرد. افزایش هزینههای دفاعی عربستان و تمایل این کشور برای توسعه توانمندیهای صنعتی داخلی در چارچوب «چشمانداز ۲۰۳۰»، فرصتی را برای بایکار و ترکیه فراهم کرده است تا رابطهای بلندمدت با یکی از بزرگترین مشتریان دولتی منطقه ایجاد کنند.
آخرین نمونه از تأثیر منطقهای صنایع دفاعی ترکیه را میتوان در روابط این کشور با مصر مشاهده کرد؛ جایی که دیدار تاریخی میان رجب طیب اردوغان و عبدالفتاح السیسی در قاهره به نقطه عطفی در روابط دو کشور تبدیل شد. پس از سالها تنش و مذاکره، آنکارا و قاهره تصمیم گرفتند مسیر روابط راهبردی را دنبال کنند. در مرکز این تحولات، شرکتهای صنایع دفاعی ترکیه بار دیگر نقش مهمی ایفا کردهاند. پیش از سفر اردوغان به قاهره، وزیر امور خارجه ترکیه اعلام کرده بود که دو کشور در حال مذاکره درباره فروش گسترده پهپادهای بایکار به مصر هستند. با توجه به اینکه مصر یکی از بزرگترین ارتشهای جهان عرب را در اختیار دارد و از ظرفیتهای صنعتی مناسبی نیز برخوردار است، احتمال دارد این کشور در آینده به یکی از مراکز تولید محصولات بایکار تبدیل شود.
در مجموع، در بسیاری از موارد یادشده به نظر میرسد دسترسی به برنامه TB2 یکی از انگیزههای اصلی برای ازسرگیری یا گسترش روابط با آنکارا بوده است. امروزه در میان اعضای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) دستکم چهار کشور قطر، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و کویت از مشتریان برنامه پهپادی بایکار به شمار میروند. در کنار این روند، سایر شرکتهای دفاعی ترکیه نیز در بازار کشورهای عربی خلیج فارس حضور فعال دارند و این امر سطح جدیدی از عمق و پیوند را به روابط ترکیه با این کشورها افزوده است.
نتیجهگیری
در مجموع، صنایع دفاعی ترکیه در کوتاهمدت پیشرفتهای قابل توجهی را تجربه کرده است. شرکت «بیایئی سیستمز» بریتانیا و صنایع هوافضای ترکیه با موفقیت نخستین پرواز جنگنده رادارگریز نسل پنجم «کاآن» را انجام دادهاند؛ جنگندهای که آنکارا امیدوار است در آینده به ستون فقرات ناوگان هوایی این کشور تبدیل شود و جایگزین جنگندههای قدیمی F‑16 گردد و در نتیجه نیاز ترکیه به خرید F‑35 را کاهش دهد.
در کنار شرکت بایکار، صنایع هوافضای ترکیه نیز در حال توسعه و تولید نسل جدیدی از پهپادها از جمله آکینجی، قیزیلآلما و TB3 است. به طور کلی، صنایع دفاعی ترکیه اکنون به دنبال حرکت به سمت تولید سامانههای پیچیدهتر و پیشرفتهتر است. برای تحقق این هدف، آنکارا احتمالاً در پی احیای روابط خود با واشنگتن نیز خواهد بود؛ زیرا چنین روابطی میتواند دسترسی ترکیه به فناوریهای پیشرفتهتر را تسهیل کرده و به تقویت بیشتر صنعت دفاعی این کشور کمک کند.
