گرجستان در آستانه انتخاب رهبر جدید دینی

کلیسای ارتدکس گرجستان که نقشی عمیق در تاریخ، هویت و سیاست این کشور دارد، پس از چهار دهه رهبری ایلیای دوم اکنون در آستانه انتخاب رهبر جدید قرار گرفته است. با رأی شورای مقدس، اسقف شیو موجیری بیشترین حمایت را به دست آورده و هم‌زمان بحث‌ها درباره مسیر آینده کلیسا، رابطه آن با جامعه چنددینی گرجستان و نقش آن در تحولات کشور شدت گرفته است.

دکتر بشر مامداف – کارشناس مسائل سیاسی از کشور گرجستان

اندیشکده زاویه: کلیسای ارتدکس گرجستان، چه از نظر تاریخی و چه در دوران مدرن، نقش مهمی در حیات این کشور ایفا کرده است و برخلاف کلیسای بسیاری از کشورهای غربی، کلیسای این کشور یک نهاد تشریفاتی و منزوی نیست. نفوذ آن فراتر از حوزه مذهبی بوده و به حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نیز گسترش یافته است.

تاریخ کلیسای گرجستان از تاریخ این کشور جدایی‌ناپذیر است. بر این اساس، کلیسا نه تنها شایستگی خود را در تاریخ کشور، که توسط قانون اساسی گرجستان نیز به رسمیت شناخته شده است‌ احساس می‌کند، بلکه مسئولیت خود را در قبال حال و آینده کشور نیز بر عهده دارد. کلیسا تمایل دارد که به طور فعال در روند ساخت دولت گرجستان مشارکت کند، همان‌طور که ایلیا دوم، جاثلیق – پاتریارک تمام گرجستان، بارها اظهار داشته است: «ما 70 سال رژیم کمونیستی را پشت سر گذاشته‌ایم، زمانی که کلیسای گرجستان به طور مصنوعی در اتحاد جماهیر شوروی محدود شده بود‌ و اکنون می‌خواهیم کلیسا تا حد امکان از کشور و ملت ما حمایت کند».

نقش کلیسا در گرجستان را می‌توان به جنبه‌های اصلی زیر تقسیم کرد:

۱. هویت تاریخی و ملی: این کلیسا نقش مهمی در حفظ هویت ملی، زبان و فرهنگ گرجستان در طول قرن‌ها، به ویژه در طول مبارزه با مهاجمان خارجی، ایفا کرده است.

۲. اقتدار و اعتماد ملی: کلیسای ارتدکس گرجستان به طور سنتی یکی از معتبرترین نهادهای کشور است که به آن تاثیر زیادی بر افکار عمومی این کشور دارد و رهبران دینی این کشور در حفظ اقتدار ملی نقش بلامناقشه دارند. 

۳. استقلال و رهبری: تاریخ (استقلال) کلیسای گرجستان به قرن پنجم میلادی برمی‌گردد و ارتباط نزدیکی با استقلال کشور گرجستان دارد.

۴. نقش اجتماعی: کلیسا به طور فعال در پروژه‌های اجتماعی مشارکت دارد، در فعالیت‌های خیریه مشارکت می‌کند و برای ایجاد ارزش‌های اخلاقی و معنوی در جامعه نقش محوری دارد.

۵. نقش در فرآیندهای مدرن: کلیسا تأثیر قابل توجهی بر مسائل سیاسی و اجتماعی عصر جدید کشور  گرجستان دارد و اغلب به عنوان مدافع ارزش‌های سنتی عمل می‌کند. تحت رهبری اسقف ایلیای دوم، کلیسا نقش ویژه‌ای در بحران‌های دهه ۱۹۹۰  و  در استقلال گرجستان از یوغ شوروی داشت.

ایلیای دوم، اسقف اعظم گرجستان، عموماً موضعی مداراجویانه و محترمانه نسبت به اسلام و جامعه مسلمانان داشت که هدف آن حفظ صلح و همزیستی دینی و مذهبی در کشور بود. در رابطه با موضع‌گیری کلیسا نسبت به اسلام جامعه مسلمانان از نکات قابل توجه در طول دوران خدمت ایشان می‌توان گفت ایلیای دوم بر روابط دوستانه تاریخی بین جوامع ارتدکس و مسلمان تأکید می‌کند و طرفدار گفتگو بین ادیان بود. 

اسقف اعظم به طور سنتی اعیاد اسلامی (به عنوان مثال، ماه رمضان) را به جامعه مسلمان گرجستان تبریک می‌گفت، که هدف آن تقویت احترام متقابل بود. او اغلب خاطرنشان می‌کرد که گرجستان همواره نمونه‌ای از همزیستی مسالمت‌آمیز بین نمایندگان ادیان مختلف بوده است.                                                                                   

ایلیای دوم، اسقف اعظم گرجستان، در چند سال اخیر به همراه بزرگان و روحانیون مسیحی، در مقر خود از هیئت ایرانی به رهبری آیت‌الله کاظم صدیقی و از هیئت سید جواد شهرستانی، نماینده تام‌الاختیار مرجع عالی قدر سید علی سیستانی (دامت برکاته) استقبال کردند. این دیدار ماهیتی دوستانه داشت و با هدف تقویت روابط موجود بین جمهوری اسلامی ایران و کلیسای گرجستان انجام شد. الیا دوم در سفر تاریخی خود به جمهوری اسلامی ایران با مقام معظم رهبری شهید دیدار داشتند و  او در این دیدار تاکید داشت روابط فرهنگی و دینی دیرینه بین ایران و گرجستان، به ویژه در بستر تاریخی ایران و کشورهای منطقه قفقاز، پیوندهای عمیق، پایدار و چندجانبه‌ای را تشکیل می‌دهند که فراتر از همسایگی جغرافیایی است. این روابط بر پایه اشتراکات تمدنی، مذهبی، زبانی و تاریخی استوار هستند. 

رهبر دینی سابق گرجستان ایلیا دوم بعد از ۴۵ سال خدمت در سن ۹۳ ساله در تاریخ ۱۷ مارس ۲۰۲۶ میلادی درگذشت. ایلیا دوم در سال ۱۹۶۰ میلادی از آکادمی الهیات مسکو فارغ‌التحصیل شد. پس از بازگشت به وطن، به عنوان کشیش در کلیسای جامع باتومی منصوب شد و در ۹ نوامبر ۱۹۷۷، او به عنوان اسقف و رهبر دینی گرجستان منصوب شد. جلسه شورای کلیسا گرجستان در تاریخ ۲۸ آوریل ۲۰۲۶ میلادی برگزار گردید! جلسه شورای کلیسا به دلیلی  درگذشت ایلیا دوم، پدرسالار تمام گرجستان و انتخاب رهبر دینی جدید تشکیل شد.

جلسه شورای مقدس توسط وارث تخت پدرسالاری معنوی، اسقف شیو (موجیری)افتتاح شد. اسقف شیو در سخنرانی خود بمناسبت در گذشت رهبر دینی سابق تسلیت خود را به اعضای شورای مقدس ابراز کرد و از سال‌ها خدمت جاثلیق-پاتریارک ایلیای دوم به ملت و کلیسا یاد کرد. پس از آن، او موضوع رهبری کلیسای گرجستان، از جمله انتخابات پاتریارک آینده (رهبری دینی)، را مطرح کرد. در این جلسه بند ۴ از فصل ۴ اساسنامه هیئت مدیره کلیسای گرجستان قرائت شد. در نتیجه رأی‌گیری، اسقف اعظم شیو (موجیری) دارنده تاج و وراثت تخت پدرسالاری معنوی با ۲۰ رأی بیشترین رای اعضای شورای کلیسا را از آن‌ خود کرد‌!  

طبق پروتکل، بعد از اعلان نتایج رأی‌گیری همه اعضای شورای مقدس به اهمیت ویژه اتفاق آرا اشاره کردند. در این صورت‌جلسه همچنین آمده است که از آنجا که در مورد سن و تحصیلات نامزد مقام رهبر دینی اختلاف نظر وجود داشت، اسقف اعظم و وارث تخت رهبر دینی شیو (موجیری)، از اعضای شورای مقدس دعوت کرد تا نظرات خود را در مورد این مسائل بیان کنند تا موضع نهایی شورای مقدس شکل گیرد. پس از آن صلاح بودن ادامه بحث در مورد مسائل فوق را به رأی گذاشتند. اکثریت شورای مقدس به پایان دادن به بحث در مورد این مسائل رأی دادند. در پایان جلسه، اسقفان اعظم به نامزدهای رهبری دینی به خاطر انتخابشان تبریک گفتند، از خداوند بابت این توفیق الهی تشکر کردند و دعا کردند. 

شایان ذکر است که بعد از درگذشت الیا دوم مسئله آینده کلیسا در گرجستان اغلب به موضوع بحث عمومی و نظرات انتقادی تبدیل شده است. نسبت به فعالیت آینده کلیسا تحت رهبری اسقف اعظم جدید اختلاف نظرهای وجود دارد ولی اغلب بر این نظر اتفاق دارند که روحانیون باید مسئولیت خود را نه تنها در قبال آینده کلیسا، بلکه در قبال کشور نیز درک کنند.

برخی معتقدند با توجه به تحولات اخیر کشور در صورتی که روحانیون در برابر حوادث درست موضع‌گیری نداشته باشد می‌تواند تأثیر منفی بر آینده کلیسای و دولت گرجستان داشته باشد. کارشناسان بر این نظر هستند وجود اقلیت‌های دینی (مسلمانان و غیره) واقعیت غیرقابل انکار است و بی تفاوتی نسبت حقوق آن‌ها چالش بزرگی بر آینده جامعه کلیسا و دولت گرجستان خواهد شد.

بنابراین اگر کلیسای گرجستان به طور فعال از حقوق بشر و اقلیت‌ها حمایت کند، این امر نه تنها وضعیت قربانیان نقض حقوق بشر را بهبود می‌بخشد، بلکه تمامیت کشور را نیز تقویت کرده و اقتدار کلیسا را ​​افزایش می‌دهد، زیرا کلیسای گرجستان به طور طبیعی به یاری‌دهنده و پناهگاهی برای همه کسانی که به حمایت نیاز دارند. در غیر این صورت، زمانی فرا خواهد رسید که خود کلیسا نیز مورد آزار و اذیت قرار خواهد گرفت. در واقع ، تحولات پیرامون کلیسا و حوادث داخلی کشور، مسیر آینده آن را به طور قابل توجهی تعیین خواهد کرد. به طور کلی، آینده کلیسا به اعتبار، ساختار حاکمیت داخلی و روابط عمومی آن مرتبط است.