پشت پرده سفر زلنسکی به جمهوری آذربایجان

سفر زلنسکی به جمهوری آذربایجان، نخستین حضور رسمی او در قفقاز جنوبی از آغاز جنگ اوکراین است؛ سفری که با ابعاد سیاسی، انرژی و همکاری‌های دفاعی همراه بوده و می‌تواند معادلات قدرت و موازنه‌های منطقه‌ای را تحت تأثیر قرار دهد. با وجود اهداف مختلفی که زلنسکی دنبال می‌کند، لیکن به نظر می‌رسد عمیق‌ترین لایه این سفر، هرچند در ظاهر پنهان‌تر است، به حوزه نظامی مربوط می‌شود.

برسام محمدی – کارشناس مسائل منطقه

اندیشکده زاویه: سفر ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین به باکو و دیدار با الهام علی‌اف، هفتمین دیدار این دو رهبر در چهار سال اخیر بود، اما این سفر نخستین سفر رسمی رئیس‌جمهور اوکراین به منطقه قفقاز جنوبی از آغاز جنگ روسیه و اوکراین به شمار می‌رود. در خصوص ابعاد و اهداف و پشت پرده این سفر، سه محور کلیدی سیاسی و اقتصادی نهفته است که در حال بازتعریف موازنه قدرت در منطقه و تغییر معادلات انرژی اروپا است.

نخست، ابتکار دیپلماتیک: باکو، میزبان احتمالی مذاکرات صلح

برجسته‌ترین وجه سیاسی این سفر، معرفی آذربایجان به‌عنوان بستر احتمالی برای دور بعدی مذاکرات سه‌جانبه میان روسیه، اوکراین و آمریکاست. زلنسکی در جمع خبرنگاران در کنار علی‌اف اعلام کرد که کی‌یف آمادگی خود را برای انجام مذاکرات در باکو اعلام کرده است: «ما قطعاً برای گفتگوهای پیش رو در آذربایجان آماده هستیم، به شرطی که روسیه برای دیپلماسی آماده باشد». کرملین پیشتر بارها ایده دیدار رهبران در خارج از روسیه را رد کرده بود. اعلام آمادگی کی‌یف برای مذاکره در آذربایجان، نه تنها یک ابتکار دیپلماتیک هوشمندانه برای خارج کردن پوتین از منطقه امن (روسیه و بلاروس) است، بلکه باکو را به عنوان بازیگری بی‌طرف و قابل اعتماد در عرصه بین‌المللی مطرح می‌کند.

دو، کریدور انرژی: پایان هژمونی گاز روسیه در اروپا

گذشته از دیپلماسی، یکی از ابعاد اصلی این سفر بر پایه منافع انرژی بنا شده است. اوکراین که از پایان قرارداد ترانزیت گاز روسیه از طریق خاک خود در دسامبر ۲۰۲۴ با کاهش شدید منابع گازی مواجه شده بود، به شدت نیازمند بازارهای جایگزین بود. در ماه‌های اخیر، شرکت «نفتوگاز» اوکراین و شرکت دولتی «سوکار» آذربایجان توافق‌نامه‌ای برای واردات گاز از طریق کریدور شبه‌بالکان (از مسیر بلغارستان، رومانی و اوکراین) امضا کردند. اگرچه حجم فعلی این محموله‌ها محدود است، اما از نظر استراتژیک، ورود نفت و گاز آذربایجان به چرخه انرژی اوکراین، یک خط مقدم جدید در رویارویی با کرملین ایجاد کرده است. اخیراً نیروهای روسی حملاتی را علیه تأسیسات نفتی «سوکار» در اودسا و ایستگاه‌های انتقال گاز انجام داده‌اند که از سوی مقامات باکو و کی‌یف به عنوان «اقدامی عمدی برای مختل کردن مسیرهای انرژی اروپا» محکوم شده است.

سه، افشای پشت پرده: همکاری نظامی و «سیاست تلافی‌جویانه» باکو

به نظر می‌رسد عمیق‌ترین لایه این سفر، هرچند در ظاهر پنهان‌تر است، به حوزه نظامی مربوط می‌شود. در این دیدار، طرفین شش سند همکاری دوجانبه در حوزه دفاعی امضا کردند و بر «چشم اندازهای گسترده» برای همکاری نظامی – صنعتی تأکید نمودند. گرچه جزئیات این اسناد علنی نشده، تحلیل‌های رسانه‌ای حاکی از آن است که اوکراین قصد دارد تجربیات ارزشمند خود در خنثی‌سازی جنگ پهپادی و دفاع از حریم هوایی را در اختیار آذربایجان قرار دهد و در مقابل، باکو تعرفه‌های ترجیحی برای فروش مهمات و تجهیزات نظامی در اختیار کیف قرار دهد.

واقعیات موجود نشان می‌دهد که فضای سیاسی این همکاری نظامی، ناشی از اختلافات عمیق داخلی مسکو و باکوست. سرنگونی هواپیمای مسافربری جمهوری آذربایجان توسط پدافند روسیه در دسامبر ۲۰۲۴ و نیز یورش‌های اخیر روسیه به تأسیسات نفتی آذربایجان در اوکراین، سبب شده است تا فضای اتهام‌آلود و تنش عمیقی میان باکو و مسکو حاکم شود. در چنین شرایطی، برخی از نمایندگان مجلس ملی آذربایجان آشکارا خواستار لغو کامل تحریم فروش تسلیحات به اوکراین شده‌اند تا از این طریق پاسخی عملی به اقدامات مسکو داده شود: «روسیه به تخریب تأسیسات ما ادامه می‌دهد، آذربایجان باید فروش سلاح به اوکراین را از سر بگیرد».

ارزیابی نهایی

در نهایت، زلنسکی به‌عنوان یک شیوه‌پرداز پیش‌دست، با سفر به باکو می‌خواهد در یک تیر چند نشان بزند: هم ابتکار دیپلماتیک صلح را از دست آمریکا و اروپا پس بگیرد، هم گاز روسیه را از بازارهای اروپای شرقی دور سازد و هم با بهره‌گیری از تسلیحات و مهمات آذربایجان (مجوز ناتو)، خلاء تسلیحاتی ناشی از توقف کمک‌های غربی را جبران کند. از سوی دیگر، الهام علی‌اف نیز که پس از آزادسازی قره‌باغ به قدرت بالفعل منطقه تبدیل شده، با این دیدار و قراردادهای اقتصادی – نظامی، استقلال راهبردی خود از روسیه را نهادینه می‌کند.

اما با وجود این‌ها، هنوز مشخص نیست که آیا پوتین با «دیپلماسی تحقیرآمیز آذربایجان» همراهی خواهد کرد. مسکو در جایگاه شریک اقتصادی سابق باکو (حضور ۸۰ درصدی در اقتصاد آذربایجان)، ابزارهای زیادی برای تنبیه علی‌اف در اختیار دارد. بنابراین، باید منتظر ماند و دید که آیا در روزهای آینده تنش در مناسبات مسکو – باکو تشدید خواهد شد یا اینکه دو طرف با یک «معامله سرد» جدید، نفوذ کی‌یف در قفقاز جنوبی را مهار خواهند کرد. آنچه مسلم است، این سفر یک نقطه عطف در راهبرد خارجی کی‌یف در منطقه پساشوروی و نشانه‌ای از کمرنگ شدن هژمونی کرملین در حیات خلوت سنتی خود است.