رویکرد راهبردی ترکیه در برگزاری مجمع دیپلماسی آنتالیا

پنجمین دوره مجمع دیپلماسی آنتالیا در سال ۱۴۰۵، بخشی از راهبرد کلان ترکیه برای تبدیل‌شدن به مرکز سیاسی و اقتصادی منطقه است. آنکارا با استفاده از این نشست تلاش می‌کند نقش خود را در دیپلماسی جهانی پررنگ‌تر سازد، اهداف ژئوپلیتیکی‌اش را پیش ببرد و در معادلات امنیتی و انرژی منطقه اثرگذارتر ظاهر شود.

علی کاظم خانلو – کارشناس مسائل ترکیه و قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: ترکیه پنجمین دوره مجمع دیپلماسی آنتالیا را روز جمعه 28 فروردین 1405 / 17 آوریل 2026، با حضور رؤسای دولت‌ها، وزرای امور خارجه حدود 25 کشور و نمایندگان برخی سازمان‌های بین‌المللی برگزار کرد. این‌گونه نشست‌ها معمولاً اهداف مشخصی را دنبال می‌کنند که در چارچوب سیاست خارجی کشور میزبان تعریف می‌شود. ترکیه نیز از این قاعده مستثنی نیست و می‌کوشد از طریق این مجمع، اهداف سیاسی، ژئوپلیتیکی، اقتصادی و امنیتی خود را پیش ببرد.

رویکرد ترکیه به این مجمع سالانه در چارچوب سیاست خارجی کلان این کشور قابل بررسی است. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، از ابتدای دوران قدرت به‌دنبال تبدیل کشورش به «مرکز» و «محور» تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه بوده است. بر همین اساس، دولت او طرحی را دنبال می‌کند تا ترکیه را به یک هاب سیاسی و اقتصادی در منطقه تبدیل کند.

در راستای همین راهبرد بود که اردوغان در صدمین سالگرد جمهوری ترکیه (28 اکتبر 2022) از برنامه «قرن ترکیه» رونمایی کرد؛ برنامه‌ای که چشم‌انداز بلندمدت سیاست خارجی این کشور را شکل می‌دهد و هدف آن ایجاد محوریت برای ترکیه در منطقه و فراتر از آن است. ترکیه در مسیر دستیابی به اهداف این طرح، تلاش کرده است ضعف‌های اقتصادی خود را کاهش دهد، توانمندی‌های نظامی‌اش را افزایش دهد، روابط با کشورهای ترک‌زبان را تقویت کند، تنش‌ها با کشورهای عربی نظیر عربستان، مصر و امارات را کاهش دهد و چالش‌های داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی خود را مدیریت کند.

در همین چارچوب، آنکارا تلاش کرده است نشست‌های مهم منطقه‌ای و بین‌المللی را در خاک ترکیه برگزار کند. استانبول، آنتالیا و آنکارا در سال 2026 میزبان سه نشست مهم ناتو، کاپ 31 و سازمان دولت‌های ترک هستند. دعوت از هیئت‌های بلندپایه کشورهای مختلف به این نشست‌ها، بخشی از تلاش ترکیه برای پررنگ‌تر کردن نقش خود در دیپلماسی جهانی است.

مجمع دیپلماسی آنتالیا نیز با همین رویکرد دنبال می‌شود. پنجمین دوره این مجمع میزبان حدود پنج هزار مهمان از بیش از 150 کشور، شامل بیش از 20 رئیس دولت، 15 معاون رئیس‌جمهور یا رئیس دولت، بیش از 50 وزیر ــ از جمله 40 وزیر امور خارجه ــ و 75 نماینده سازمان‌های بین‌المللی، به‌همراه شمار زیادی از دانشگاهیان بود. برگزاری چنین مجمعی برای ترکیه نوعی ابتکار جهت ایفای نقش رهبری در سطح منطقه و جهان تلقی می‌شود. به نظر می‌رسد ترکیه قصد دارد این مجمع را که از قالب مجمع جهانی داووس الهام گرفته است، به رقیبی سیاسی و دیپلماتیک برای این نشست جهانی تبدیل کند.

ترکیه در تلاش است توانمندی‌های اقتصادی و سیاسی خود را در این مجمع به نمایش بگذارد، شرکای سیاسی خود را متنوع کند و با ایفای نقش فعال در مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی جایگاه جهانی خود را ارتقا دهد. به همین دلیل، اردوغان در دیدارهای حاشیه‌ای خود با سران کشورهای مختلف، بر نقش آنکارا به‌عنوان «کلید صلح» تأکید می‌کند. در واقع، فلسفه اصلی ترکیه از برگزاری سالانه این مجمع، فراهم کردن زمینه‌ای برای پیشبرد راهبردهای سیاسی، ژئوپلیتیکی، اقتصادی و امنیتی این کشور در مناطق پیرامونی، از جمله غرب آسیا، قفقاز جنوبی و مناطق فرامنطقه‌ای است. از همین رو، اردوغان در سخنرانی‌های خود از «مأموریت» ترکیه برای تحقق صلح در منطقه سخن می‌گوید.

افزون بر این، یکی دیگر از اهداف مهم ترکیه از برگزاری این مجمع در شرایط کنونی غرب آسیا ــ که با تنش‌ها و بحران‌های فراگیر مواجه است ــ مقابله با طرح‌های امنیتی رژیم صهیونیستی است. اختصاص بخش مهمی از نشست به بررسی جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، تحولات غزه و سوریه، و نیز اظهارات هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، مبنی بر اینکه «سیاست‌های فعلی اسرائیل نه برای امنیت، بلکه برای تصرف بیشتر اراضی فلسطینی و عربی است» در همین راستا قابل تفسیر است. مقام‌های ترکیه نسبت به طرح‌های امنیتی و توسعه‌طلبانه تل‌آویو ــ به‌ویژه آن دسته که با منافع ترکیه در تضاد هستند ــ نگران‌اند و می‌کوشند از ابزارهای دیپلماتیک برای مقابله با آن‌ها بهره بگیرند.

از منظر اقتصادی نیز ترکیه نگاه ویژه‌ای به این مجمع دارد. مهم‌ترین هدف اقتصادی آنکارا، تقویت نقش ترکیه به‌عنوان مرکز حمل‌ونقل انرژی در منطقه و فرامنطقه است. بحران انرژی ناشی از جنگ روسیه و اوکراین و همچنین مسدود شدن تنگه هرمز توسط جمهوری اسلامی ایران، فرصت مناسبی برای ترکیه ایجاد کرده است تا بر نقش خود به‌عنوان مسیر جایگزین انرژی بیفزاید؛ زیرا بسیاری از کشورهایی که از این بحران آسیب دیده‌اند به دنبال مسیرهای جایگزین هستند. موقعیت جغرافیایی ترکیه این امکان را برای آن فراهم می‌کند که بخشی از این بحران را مدیریت کند و جایگاه خود را در معادلات انرژی ارتقا دهد.