توسعه روابط تهران-تفلیس بر مدار کریدور و انرژی

مناسبات اقتصادی تهران و تفلیس در یک‌دهه اخیر روند مثبتی داشته است. برای نمونه، براساس داده‌های منابع گرجی در ۱۲ سال گذشته، روابط اقتصادی گرجستان با ایران به طور قابل توجهی افزایش یافته است، به‌طوری‌که در سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۲، شهروندان ایرانی ۲۳۷۰ شرکت در گرجستان ثبت کردند. در سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۴، این رقم ۴ برابر شده و به ۹۳۰۰ شرکت ایرانی رسیده است.

اندیشکده زاویه – اختصاصی: معمولا وقتی صحبت از گسترش تجارت ایران با کشورهای قفقاز جنوبی می‌شود، بیشتر به توسعه روابط تهران با آذربایجان و ارمنستان به ذهن خطور می‌کند. در حالیکه، کشور گرجستان به دلیل اتصال به روسیه و نیز دریای سیاه از اهمیت راهبردی برخوردار است که متاسفانه در دهه‌های اخیر به این امر کمتر توجه شده است.

البته، مناسبات اقتصادی تهران و تفلیس در یک‌دهه اخیر روند مثبتی داشته است. برای نمونه، براساس داده‌های منابع گرجی در ۱۲ سال گذشته، روابط اقتصادی گرجستان با ایران به طور قابل توجهی افزایش یافته است، بطوریکه در سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۲، شهروندان ایرانی ۲۳۷۰ شرکت در گرجستان ثبت کردند. در سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۴، این رقم ۴ برابر شده و به ۹۳۰۰ شرکت ایرانی رسیده است.

در سال ۲۰۱۲، تقریبا ۸۲ هزار و ۸۸۵ بازدیدکننده از ایران وارد شدند. در سال ۲۰۲۴، این رقم دو برابر شده و به ۱۴۵ هزار و ۶۷۰ نفر رسیده است. در سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۲، نزدیک به ۸ میلیون دلار سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی از ایران به این کشور سرازیر شد. در سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۴، این رقم با رشد ۵ برابری به ۴۰ میلیون دلار رسیده است.

در سال ۲۰۱۲، گردش مالی تجاری گرجستان با ایران ۱۱۹ میلیون دلار (۱۹ میلیون دلار صادرات، ۱۰۱ میلیون دلار واردات از ایران) بود. در سال ۲۰۲۴، این گردش مالی ۲.۷ برابر شد و ۳۲۲ میلیون دلار (۳۷ میلیون دلار صادرات به ایران، ۲۸۵ میلیون دلار واردات از ایران) رسید.

اما اهمیت راهبردی گرجستان برای ایران فراتر از داده‌های موجود است، زیرا این کشور می‌تواند در افزایش اهمیت ژئواکونومیکی ایران در بخش کریدورها و انرژی تاثیر بسزایی داشته باشد. این امر در نهایت منجر به تقویت نفوذ و جایگاه تهران در قفقاز جنوبی می‌شود.

کریدور خلیج فارس-دریای سیاه

ایران به عنوان حلقه محوری در بین کریدورهای شرق-غرب و شمال-جنوب، نقش مهمی در تجارت جهانی به ویژه در آینده خواهد داشت. از همین روی، کشورهای غربی به ویژه ایالات متحده و نیز کشورهای رقیب منطقه‌ای مانند ترکیه و امارات به دنبال تعریف جایگزین‌هایی برای کریدورهای ایرانی هستند تا این نقش را تضعیف کند. یکی از کریدورهای مهم، اتصال دریای سیاه به خلیج فارس است که توافقات آن در دولت قبل نیز منعقد شد. این کریدور با اتصال دو منطقه راهبردی می‌تواند در حمل کالا بین اروپا و جنوب آسیا موثر باشد.

این کریدور شبکه‌ای چندوجهی و ترکیبی از کشتی‌ها، ریل‌ها و مسیرهای حمل و نقل جاده‌ای است که ایران، ارمنستان، گرجستان، بلغارستان و یونان را به هم متصل می‌کند. ایران متولی این توافق‌نامه است و از زمان آغاز به کار آن در سال ۲۰۱۶، نقش محوری در ایجاد مسیر ترانزیتی به منطقه دریای سیاه ایفا کرده است.

همچنین، این کریدور برای هند نیز نقش حیاتی دارد که در مناقشه قره باغ جانب ارمنستان را گرفته است. در این راستا، ایروان پیشنهاد ایجاد یک کریدور خلیج فارس-دریای سیاه را برای اتصال بازرگانان هندی به روسیه و اروپا ارائه کرده است.

براساس گزارش تارنماری اکونومیک تایمز، کریدور خلیج فارس-دریای سیاه در راستای برنامه‌های دهلی نیز است، زیرا این کشور به دنبال مسیرهای بیشتر برای رسیدن به اروپا، دور زدن کانال سوئز و جلوگیری از تأثیر منفی رویارویی روسیه و غرب است. خود این کریدور ایران را از طریق ارمنستان به گرجستان متصل کند.

صادرات گاز به گرجستان

هرچند ایران به عنوان دومین دارنده بزرگ منابع گازی اثبات شده، در ماه‌های سرد سال با کمبود گاز مواجه می‌شود، اما این احتمال وجود دارد که در صورت افزایش سرمایه گذاری و تحولات ژئوپلیتیکی، امکان افزایش برداشت و صادرات برای کشور فراهم شود. البته ایران می‌تواند از موقعیت سرزمینی خود بهره گرفته و به عنوان هاب گاز منطقه شود که این امر در دستور کار تهران قرار دارد.

در این میان، یکی از مناطق مهم در حوزه انرژی قفقاز است. هرچند، جمهوری آذربایجان یکی از صادرکنندگان عمده گاز در جهان است، در مقابل ارمنستان و گرجستان واردکننده بوده که بخش عمده آن از روسیه تامین می‌شود. از همین روی، این کشورها برای متنوع کردن منابع وارداتی خود به دنبال جایگزینی با گاز روسیه هستند تا از سلاح‌سازی مسکو علیه خود جلوگیری کنند.

در این راستا، گرجستان همواره به ایران به عنوان تامین‌کننده بالقوه گاز نگریسته است، بطوریکه تقریباً یک دهه پیش قرارداد صادرات گاز دو کشور نیز منعقد شد که متاسفانه محقق نشد. اما در ماه‌های اخیر بحث ترانزیت گاز ترکمنستان به ارمنستان و سپس گرجستان مطرح شده است که در صورت عملیاتی شدن، نفوذ ایران در قفقاز جنوبی به ویژه گرجستان را افزایش خواهد داد.