Güney Kafkasya’da güç dengelerinin yeniden düzenlenmesi; Avrupa ile ilişkilerin derinleşmesinden İran açısından stratejik sonuçlara
Ermenistan’ın Batı’ya Jeopolitik Yöneliminin Fırsatları ve Riskleri

Zaviye Enstitüsü: Ermenistan dış politikasındaki son gelişmeler, özellikle Almanya ile siyasi ve ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi, İtalya ile savunma iş birliği programının imzalanması ve Azerbaycan Cumhuriyeti ile iletişim düzenlemelerinde kaydedilen ilerleme, Erivan’ın jeopolitik konumunu yeniden tanımlamasında yeni bir aşamaya girdiğini göstermektedir. Bu gelişmeler yalnızca bir dizi ikili iş birliği olarak değerlendirilemez; bunlar, Nikol Paşinyan hükümetinin Rusya’ya tarihsel bağımlılığı azaltma, güvenlik ve ekonomi ortaklarını çeşitlendirme ve Ermenistan’ın Güney Kafkasya’da ortaya çıkmakta olan düzende konumunu sağlamlaştırma yönündeki genel stratejisi çerçevesinde analiz edilmelidir. Gerçekte Ermenistan, Rusya’ya güvenlik dayalı bağımlılık modelinden, Batı ile ilişkilerin geliştirilmesini merkezine alan çok taraflı dengeleme yönüne geçmektedir; bu süreç, ekonomik ve güvenlik fırsatlarının yanı sıra yeni jeopolitik kırılganlıklar da yaratmaktadır.
Avrupa ile ilişkilerin derinleştirilmesi; jeopolitik dönüşümün hizmetinde ekonomik diplomasi
Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul’un Erivan ziyareti ve Paşinyan ile görüşmesi, Ermenistan’ın Avrupa Birliği’nin bölgesel politikasındaki öneminin arttığının bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Tarafların yeşil enerjinin geliştirilmesi, demokratik reformlar ve ekonomik ilişkilerin genişletilmesi üzerinde durması, siyasi iş birliğini ekonomik karşılıklı bağımlılıklara dönüştürme çabasını ortaya koymaktadır.
Avrupa’nın ekonomik güçlerinden biri olan Almanya, Ermenistan’ın enerji ve ticaret alanlarında Rusya’ya bağımlılığının azaltılmasında etkili bir rol oynayabilir. Bununla birlikte Berlin’in Erivan ve Bakü karşısındaki dengeli yaklaşımı, Almanya’nın Ermenistan’a tek taraflı destek vermekten ziyade Güney Kafkasya’nın tamamında ekonomik ve diplomatik nüfuzunu artırmayı hedeflediğini göstermektedir. Bu nedenle Erivan’ın Avrupa’ya yakınlaşması, güçlerin bölgesel düzeni şekillendirme konusundaki daha geniş rekabetinin bir parçası olarak değerlendirilmelidir.
Ermenistan’ın güvenlik dönüşümü; Rusya’ya bağımlılıktan Batı ile savunma iş birliğine
Ermenistan ile İtalya arasında 2027 Savunma İş Birliği Programı’nın imzalanması, Erivan’ın askeri ortaklarını çeşitlendirme sürecini tamamlayan bir adımdır. Bu anlaşmanın önemi, operasyonel boyutundan çok siyasi ve stratejik mesajında yatmaktadır. Ermenistan, Avrupa ülkeleriyle savunma iş birliğini geliştirerek silahlı kuvvetlerinin yapısını reforme etmenin yanı sıra Rusya’nın ekipman, eğitim ve güvenlik desteğine yönelik geleneksel bağımlılığını azaltmaya çalışmaktadır.
Daha fazla okuyun: Ermenistan ve güvenlik dönüşümü projesi; Rusya’ya bağımlılıktan Batı ve Doğu ile ağ oluşturmaya
Bu yaklaşım, savunma politikasında alternatif seçenekler oluşturma amacıyla izlenen Ermenistan’ın güvenlik dönüşümü ve Batı ile Doğu arasında ağ oluşturma projesinin bir parçasıdır. Bununla birlikte Avrupa ülkeleriyle askeri iş birliği, bağlayıcı güvenlik garantilerinden yararlanmak anlamına gelmemektedir. Bu nedenle Batı ile savunma ilişkilerinin artması ile istikrarlı bir güvenlik mimarisinin oluşması arasındaki mesafe, Erivan’ın yeni stratejisinin başlıca kırılganlıklarından biri olmaya devam etmektedir.
Avrupa ile Rusya arasında denge siyaseti; ekonomik fırsatlar ve yapısal sınırlılıklar
Ermenistan’ın Avrupa Birliği ile ilişkilerini geliştirmesi ve aynı zamanda Rusya karşısındaki ekonomik kırılganlığını azaltmaya çalışması, Erivan’ın dış ilişkilerini çeşitlendirme yönünde ilerlediğini göstermektedir. Avrupa’nın iç reformlara, altyapının geliştirilmesine ve Ermenistan’ın ticari erişiminin genişletilmesine verdiği destek, bu ülke için yeni ekonomik kapasite alanları yaratabilir.
Bununla birlikte Ermenistan’ın Avrasya Ekonomik Birliği üyeliğini sürdürmesi ve enerji ile ticaret alanlarında Rusya’ya kayda değer ölçüde bağımlı olması, bu dönüşümün yapısal sınırlılıklarını ortaya koymaktadır. Bu çerçevede Ermenistan seçimleri ve Avrupa ile Rusya arasında denge siyasetinin sürdürülmesi de Erivan’ın dış politikasındaki yön değişikliğinin hızını ve kapsamını etkileyebilecek değişkenlerdir.
Dolayısıyla Ermenistan’ın dış politikası, Moskova’dan ani ve bütünüyle bir kopuş olarak değerlendirilmemelidir; aksine bu süreç, bağımlılıkların yeniden dağıtılması ve dış aktörler karşısında diplomatik manevra alanının artırılması yönünde kademeli bir çabadır.
Trump Yolu ve Bakü ile barış; Güney Kafkasya’daki jeopolitik rekabetin yeniden düzenlenmesi
Ermenistan dış politikasının belirleyici boyutlarından biri de Azerbaycan Cumhuriyeti ile ilişkilerin normalleştirilmesi ve bölgedeki yeni iletişim düzenlemelerinin uygulanması sürecidir. Ağustos 2025’te Washington’da barış anlaşmasının paraflanmasının ardından, TRIPP olarak bilinen “Uluslararası Barış ve Refah için Trump Yolu” projesinin hayata geçirilmesine yönelik çabalar, müzakerelerin siyasi düzeyden uygulamaya dönük düzenlemelere kademeli olarak taşındığını göstermektedir.
Bununla birlikte Erivan ile Bakü arasında, özellikle nihai anlaşmanın hukuki ve siyasi ön koşulları konusunda devam eden anlaşmazlıklar, bölgesel iletişim bağlantılarının geliştirilmesinin mutlaka kalıcı barışa ulaşılması anlamına gelmediğini göstermektedir.
Daha fazla okuyun: Ermenistan’ın jeopolitik dönüşü, Trump Yolu ve Rusya ile yaşanan gerilim
Jeopolitik açıdan Ermenistan’ın jeopolitik yönelimi, Trump rotası ve Rusya’yla yaşanan meydan okuma, Güney Kafkasya’daki güç dengesinin yeniden şekillenmesinde birbirine bağlı üç unsurdur. Bu rotanın geliştirilmesi, ABD’nin ekonomik ve stratejik varlığının artmasına ve Rusya’nın bölgedeki bazı iletişim düzenlemeleri üzerindeki geleneksel tekelinin zayıflamasına yol açabilir. Buna karşılık, projenin uygulama ve güvenlik mekanizmalarına ilişkin belirsizlik, bölgesel aktörlerin, özellikle de İran’ın hassasiyetlerinin artmasına zemin hazırlayacaktır.
Ermenistan’ın yöneliminin İran açısından sonuçları; Tahran’ın Kafkasya politikasını yeniden tanımlama gereği
İran İslam Cumhuriyeti açısından temel mesele, Ermenistan’ın Batı’yla ilişkilerinin yalnızca genişlemesi değildir; bu sürecin güç dengesi, sınır güvenliği ve İran’ın Güney Kafkasya’daki bağlantısallık konumu üzerindeki sonuçları önem taşımaktadır. Tahran bir yandan Ermenistan’ın ekonomik kalkınmasından, Erivan’ın karar alma bağımsızlığının güçlenmesinden ve bölgesel ticaret güzergâhlarının genişlemesinden yararlanabilirken, diğer yandan bölge dışı güçlerin katılımıyla yeni güvenlik düzenlemelerinin şekillenmesinden endişe duyabilir.
Bu çerçevede, Ermenistan’ın bağlantı güzergâhları üzerindeki egemenliğinin korunması, İran-Ermenistan ortak sınırının devamlılığının güvence altına alınması ve transit altyapısının güvenlik rekabeti aracına dönüştürülmesinin önlenmesi, Tahran’ın başlıca stratejik mülahazaları arasında yer almaktadır.
Politika oluşturma açısından İran’ın Ermenistan’ın dış politikasındaki gelişmeler karşısında aktif, pragmatik ve çatışmacı olmayan bir yaklaşım benimsemesi gerekmektedir. Altyapı, enerji ve ulaştırma alanlarındaki iş birliğinin geliştirilmesi, Erivan’la ekonomik bağların güçlendirilmesi ve güvenlik diyaloglarının sürdürülmesi, İran’ın bölgesel denklemlerdeki rolünün korunmasına katkı sağlayabilir.
Genel olarak Ermenistan’ın Batı’ya yönelik jeopolitik yönelimi, Rusya’yla ilişkilerin tamamen kesilmesinden ziyade stratejik bağımsızlığın artırılması ve geleneksel bağımlılıkların azaltılması yönünde bir çaba olarak değerlendirilmelidir. Bu stratejinin başarısı, Avrupa’nın pratik desteğinin düzeyine, Azerbaycan Cumhuriyeti’yle barış sürecinin sürdürülebilirliğine ve Erivan’ın Tahran ile Moskova’nın hassasiyetlerini yönetme kapasitesine bağlı olacaktır. İran açısından ise en önemli gereklilik, yalnızca tepkisel bir yaklaşımdan uzaklaşmak ve ekonomik ve diplomatik araçları güçlendirmektir; zira Tahran’ın bölgesel politikasının yeni gelişmelere uyum sağlayamaması durumunda, İran’ın Güney Kafkasya’da ortaya çıkmakta olan mimarideki jeopolitik ağırlığının kademeli olarak azalması ihtimali artacaktır.
M
Okur yorumları