Hicaz Demiryolunun yeniden canlandırılması ve Orta Doğu'nun transit dengelerinin değişmesi
Hicaz Demiryolunun son durumu; Körfez’den Avrupa’ya bağlantı

Zaviye Enstitüsü: Körfez İşbirliği Konseyi’ne üye altı ülkenin demiryolu ağlarının birbirine bağlanmasına ilişkin anlaşmanın 8 Kasım 2026’da (17 Aban 1405) Bahreyn’de imzalanması, bölgedeki önemli altyapı ve demiryolu gelişmelerinden biridir. Bu anlaşmanın önemi yalnızca ortak bir ağın inşa edilmesiyle sınırlı değildir; aynı zamanda Türkiye, Suudi Arabistan, Suriye ve Ürdün’ün Hicaz demiryolunu yeniden canlandırma ve Basra Körfezi ile Avrupa arasında kara bağlantısı oluşturma çabalarıyla eşzamanlı olarak gündeme gelmesinden kaynaklanmaktadır. Burada önemli bir husus bulunmaktadır: Körfez demiryolu projesindeki ilerleme ile tarihî Hicaz bağlantısının hayata geçirilmesi arasında ayrım yapmak gerekir.
20. yüzyılın başlarında Şam’ı Medine’ye bağlamak amacıyla inşa edilen Hicaz demiryolu, bugün farklı bir proje çerçevesinde yeniden tanımlanmaktadır. Geçmişte hacıların taşınması ve Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasi bağlarının pekiştirilmesi temel önceliklerken, yeni yaklaşım yük transitine, pazarların birbirine bağlanmasına, tedarik zinciri güvenliğine ve ticaret güzergâhlarının çeşitlendirilmesine dayanmaktadır. Dolayısıyla Hicaz demiryolunun canlandırılması, tarihî hatların birebir yeniden inşa edilmesi anlamına gelmemekte; önceki güzergâhın coğrafi konumundan yararlanılarak modern bir koridor oluşturulmasını ifade etmektedir.
Daha fazlasını okuyun: Türkiye’nin Hicaz demiryolunu Umman’a kadar genişletme yönündeki iddialı planını açıklaması
Yayımlanan raporlara göre Körfez demiryolu projesi, Suudi Arabistan, Kuveyt, Bahreyn, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Umman’ı Aralık 2030’a kadar (Azar 1409) birbirine bağlamak üzere planlanmıştır. En güncel veriler, projenin yaklaşık yüzde 56 oranında ilerlediğine işaret etmektedir. Manama anlaşması ayrıca uygulama koordinasyonu, teknik standartların uyumlaştırılması, güvenlik gereklilikleri ve ortak işletme için bir çerçeve sağlamıştır. Bununla birlikte, anlaşmanın açıklanan metninde bu ağın Hicaz demiryoluna doğrudan bağlanmasına yönelik herhangi bir resmî taahhüt görülmemektedir.
Bir diğer önemli gelişme, Ankara ve Riyad arasında Haziran 2026’da (Hordad/Tir 1405) varılan demiryolu mutabakatlarıdır. Türkiye Ulaştırma Bakanı Abdulkadir Uraloğlu, Suudi Arabistan’ın Ürdün ve Suriye üzerinden Türkiye’ye bağlanması için 3 ila 4 yıllık bir hedef belirlendiğini açıklamıştır. Bu plan, yolcu ve yük taşımacılığının yanı sıra Avrupa pazarlarıyla lojistik bağlantılar oluşturma potansiyeline de sahiptir. Bununla birlikte, Suriye ve Ürdün güzergâhında yaklaşık 400 kilometrelik eksik veya inşa edilmesi gereken bağlantı, Suriye altyapısının tahrip olmuş olması ve finansman kaynaklarının belirsizliği, projenin hayata geçirilmesinin önündeki başlıca engellerdir.
En son gelişme olarak 9 Kasım 2026’da (18 Aban 1405) Suriye’nin resmî haber ajansı, Şam’da Hicaz demiryolunun yeniden canlandırılmasına ilişkin planların incelendiğini bildirmiştir. Bu plan; başkentin banliyö yolcu hatlarının geliştirilmesini, Ürdün sınırına muhtemel bir bağlantı kurulmasını ve tarihî güzergâhların turizm amacıyla kullanılmasını kapsamaktadır. Şam’da bir gezi treninin deneme seferinin gerçekleştirilmesi de ilk teknik çalışmaların başladığını göstermektedir; ancak bu faaliyetler henüz Hicaz uluslararası koridorunun yeniden açıldığı anlamına gelmemektedir. Suriyeli yetkililer daha önce ülkenin demiryolu ağının yeniden inşası için Dünya Bankası’ndan mali yardım temin edilmesi imkânının incelendiğini belirtmişti.
Jeoekonomik açıdan bakıldığında, Hürmüz Boğazı’ndaki deniz taşımacılığı aksamaları ve bölgesel savaşın sonuçları, Arap ülkelerinin alternatif güzergâhlar geliştirme motivasyonunu artırmıştır; ancak bu motivasyonların hayata geçirilmesi o kadar basit ve kolay değildir. Körfez demiryolunun Kızıldeniz ve Akdeniz limanlarına ve Türkiye’nin ulaştırma ağına bağlanması, bölgenin ticari dayanıklılığını güçlendirebilir. Bununla birlikte demiryolu, deniz taşımacılığının veya enerji boru hatlarının tam anlamıyla ikamesi olmayacaktır; zira yük kapasitesi, taşıma maliyeti, güzergâh güvenliği ve sınır işlemleri, demiryolunun ekonomik rekabet gücünü belirleyecektir.
Daha fazlasını okuyun: Koridorlar savaşı: Bölgede “Hicaz demiryolu” ile “IMEC” arasındaki rekabet
Bu gelişmeler İran açısından birtakım sonuçlar doğurabilir. Körfez’in kuzeyinden Avrupa’ya uzanan bir güzergâhın hayata geçirilmesi hâlinde, bölgedeki transit akışların bir bölümü İran coğrafyasına bağımlı güzergâhlardan uzaklaştırılabilir. Buna karşılık İran’ın Irak, Türkiye, Orta Asya ve güney limanlarına uzanan demiryolu koridorlarının tamamlanması; transitin kolaylaştırılması ve lojistik maliyetlerin düşürülmesiyle birlikte, ülkenin koridor rekabetindeki konumunu korumasına ve güçlendirmesine imkân sağlayabilir.
Genel olarak Hicaz demiryolu, Kasım 2026’da (Aban 1405) hâlâ mutabakat, etüt ve altyapının sınırlı ölçekte yeniden inşası aşamasında bulunan bir proje niteliğindedir; faal ve bütünleşik bir ağ değildir. Manama anlaşması, projenin geliştirilmesi için daha elverişli bir ekonomik ve kurumsal zemin oluşturmuştur; ancak projenin geleceği Suriye’deki istikrara, Ürdün’ün katılımına, sermaye teminine ve çok taraflı anlaşmalara bağlıdır. Mevcut dönüşümün stratejik önemi, tarihî bir demiryolunun yeniden canlandırılmasından çok, Arap Yarımadası’nı Avrupa’ya bağlayan yeni bir eksenin ortaya çıkma ihtimalinde ve Orta Doğu’nun transit dengesinin kademeli olarak değişmesinde yatmaktadır.
Daha fazlasını okuyun: Hicaz demiryolunu canlandırma girişiminin boyutları ve zorlukları
M
Okur yorumları