Türk Devletlerinin Yakınsaması Gölgesinde Avrasya Jeopolitiği
Türk Devletleri Teşkilatı: Ortak Kimlikten Bölgesel Güce

Zaviye Enstitüsü: Ankara’da düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı’nın 13. Devlet Başkanları Zirvesi, bu teşkilatın Avrasya’nın siyasi ve ekonomik denklemlerindeki giderek artan konumuna bir kez daha dikkat çekti. Önemli nüfus, ekonomik ve coğrafi kapasitelere sahip olan teşkilat, üyeleri arasındaki tarihî ve kültürel bağları stratejik işbirliğine dönüştürmeye çalışıyor. Bununla birlikte önemli bir soru ortaya çıkıyor: Türk Devletleri Teşkilatı, özellikle ekonomik kalkınma, siyasi yakınlaşma ve bölgesel barış ile istikrara katkı sağlama bakımından hedeflerine ulaşmada ne ölçüde başarılı olmuştur?
Kültürel bağlardan stratejik işbirliğine
2009 yılında Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi adıyla kurulan Türk Devletleri Teşkilatı’nın bugün Türkiye, Azerbaycan Cumhuriyeti, Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan olmak üzere 5 asli üyesi bulunmaktadır. Macaristan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti de faaliyetlerine gözlemci olarak katılmaktadır.
Teşkilatın 13. Devlet Başkanları Zirvesi, 30 Ekim 2026 (8 Aban 1405) tarihinde Ankara’da düzenlendi. Zirvede kültürel ve dilsel ortaklıkların vurgulanmasının yanı sıra ticaretin genişletilmesi, ulaştırma koridorlarının geliştirilmesi, savunma ve güvenlik işbirliği ile kurumsal yapıların güçlendirilmesi gibi konulara da odaklanıldı. Bu yaklaşım değişikliği, üyelerin sembolik işbirliklerinin ötesine geçerek somut ekonomik ve siyasi kazanımlar elde etme arayışında olduğunu gösteriyor.
Teşkilatın ekonomik ve jeopolitik ağırlığı
Türk Devletleri Teşkilatı’nın beş asli üyesi toplamda 160 milyondan fazla nüfusa ve yaklaşık 4.2 milyon kilometrekarelik bir yüzölçümüne sahiptir. Bu ülkelerin toplam gayrisafi yurt içi hasılasının 2025 yılında yaklaşık 2.1 trilyon dolar olduğu tahmin edilmektedir; bu rakam dünya ekonomisinin yaklaşık yüzde 2’sine karşılık gelmektedir.
Ancak bu oluşumun önemi yalnızca nüfusu veya ekonomisinin büyüklüğüyle sınırlı değildir. Üye ülkeler, Orta Asya, Kafkasya, Hazar Denizi ve Avrupa’yı birbirine bağlayan bir kuşakta yer almaktadır. Türkiye önemli bir sanayi kapasitesine ve elverişli bir ulaştırma konumuna sahipken, Kazakistan geniş enerji ve maden kaynaklarına sahiptir; Azerbaycan Cumhuriyeti enerji transferi ve transit taşımacılıkta rol oynamakta, Özbekistan ise büyük iç pazarı ve artan nüfusuyla önemli bir ekonomik kapasite barındırmaktadır.
Daha fazla okuyun: Orta Koridor ve Asya ile Avrupa’yı Birbirine Bağlama Güzergâhındaki Jeopolitik Rekabet
Ancak bu kapasitelerin tek bir teşkilat bünyesinde bir araya gelmesi, zorunlu olarak bütünleşik bir ekonomik gücün oluştuğu anlamına gelmez. Kalkınma düzeylerindeki farklılıklar, ulusal önceliklerin çeşitliliği ve üyelerin dış ortaklara bağımlılığı, yakınlaşmanın önündeki önemli engeller olmaya devam etmektedir.
Teşkilatın kazanımları ve sınırlılıkları
Türk Devletleri Teşkilatı son yıllarda düzenli siyasi diyaloglara, kültürel işbirliğine ve bazı ekonomik mekanizmaların geliştirilmesine zemin hazırlamayı başarmıştır. 600 milyon dolarlık yetkili sermayeyle Türk Yatırım Fonu’nun kurulması ve Orta Koridor’un geliştirilmesine yönelik çabalar, teşkilatın dikkate değer girişimleri arasındadır.
Çin ve Orta Asya’yı Hazar Denizi, Kafkasya ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya bağlayan Orta Koridor, üyeler tarafından desteklenen en önemli projelerden biridir. Bununla birlikte altyapı kısıtları, taşımacılık maliyetleri ve gümrük alanındaki eşgüdüm eksiklikleri, bu koridorun potansiyelinden tam anlamıyla yararlanılmasını engellemiştir.
Dolayısıyla teşkilat işbirliği yapılarının oluşturulmasında ilerleme kaydetmiş olsa da siyasi mutabakatların sürdürülebilir ekonomik sonuçlara dönüştürülmesi hâlâ zorluklarla karşı karşıyadır.
Barış ve güvenlik; hedeflerle gerçekler arasındaki mesafe
Teşkilatın performansının değerlendirilmesindeki önemli konulardan biri, bölgesel barış ve istikrar üzerindeki etkisinin düzeyidir. Türk Devletleri Teşkilatı, Azerbaycan Cumhuriyeti ile Ermenistan arasındaki barış görüşmelerini desteklemiş ve üyeler arasındaki güvenlik işbirliğini genişletmiştir; ancak bugüne kadar bölgedeki başlıca ihtilafların çözümünde bağımsız bir rol üstlenmemiş veya ortak savunma mekanizması oluşturmamıştır.
Öte yandan askerî işbirliğinin geliştirilmesi, üyelerin bakış açısına göre güvenliğin güçlendirilmesine katkı sağlayabilir; ancak bazı komşular açısından güç dengesinin değişmesine ilişkin kaygılar doğurabilir. Bu nedenle teşkilatın bölgede yapıcı bir rol oynaması, politikalarının şeffaflık düzeyine ve çevre ülkelerin çıkarlarını ne ölçüde dikkate aldığına bağlıdır.
Teşkilatın geleceği ve İran’ın konumu
Türk Devletleri Teşkilatı’nın geleceği büyük ölçüde üyelerin çıkar farklılıklarının üstesinden gelme ve ortak projeleri uygulama kapasitesine bağlıdır. Çin’in ekonomik varlığı, Rusya’nın Orta Asya’daki tarihî nüfuzu ve Avrupa’nın enerji ve transit güzergâhlarındaki çıkarları, bu teşkilatın büyük güçler arasındaki rekabetten bağımsız hareket etmesine izin vermemektedir.
Daha fazla okuyun: Türk Devletleri Teşkilatı’nın İran İçin Fırsatları ve Zorlukları
İran açısından da örgütün, özellikle Güney Kafkasya ve transit güzergâhlardaki faaliyetlerini genişletmesi stratejik önem taşımaktadır. Alternatif koridorların geliştirilmesi İran’ın bağlantı merkezi konumunu etkileyebilir; bununla birlikte ekonomik iş birliği ve tamamlayıcı güzergâhların geliştirilmesi de bölgesel etkileşim için fırsatlar sunmaktadır.
Son Not
Sonuç olarak Türk Devletleri Teşkilatı, kültürel yakınlaşma aşamasını geride bırakmış olsa da henüz bütünlüklü bir ekonomik ve güvenlik blokuna dönüşmekten uzaktır. Bu teşkilatın geleceği, ortak sloganlardan ziyade üyelerin taahhütlerini uygulama, anlaşmazlıkları yönetme ve ulusal çıkarlarla bölgesel iş birliği arasında denge kurma kapasitesine bağlı olacaktır. Bu hedeflerin gerçekleştirilmesi, teşkilatın Avrasya denklemindeki konumunu güçlendirebilir; aksi takdirde teşkilatın kapasitesinin önemli bir bölümü siyasi mutabakatlar düzeyinde kalmaya devam edecektir.
Z
Okur yorumları