گاوهای شیرده با فناوری پایین و تنگناهای فناوری بالا؛ ارزیابی بلوغ صنعت دفاعی ترکیه
اندیشکده بروکینگز در یادداشتی تحلیلی که خلاصه از آن در سایت اندیشکده زاویه منتشر شده است، به بررسی چشمانداز، پیشرفتها و موانع ساختاری صنعت دفاعی ترکیه پرداخته است. بر اساس این ارزیابی، علیرغم موفقیتهای چشمگیر آنکارا در صادرات مهمات متعارف و پهپادهای تهاجمی به بازارهای جهانی، پایگاه صنعتی این کشور در حوزه فناوریهای پیشرفته هوایی همچنان شکننده و متکی به قطعات خارجی است؛ امری که در کنار موانع سیاسی و بوروکراتیک، نفوذ گسترده تسلیحات هایتک ترکیه در بازار اروپا را با چالشهای بنیادین روبهرو میسازد.
اندیشکده زاویه – ترجمه اختصاصی: اندیشکده بروکینگز با انتشار یادداشتی، صنعت دفاعی ترکیه در طول دهه گذشته را که پیشرفتهای سریعی داشته است مورد بررسی قرار داده است. بروکینگز در یادداشت خود پیشرفت صنعت دفاعی ترکیه را نتیجه سیاستهای صحیح دولت، محصولات رقابتی و سرمایهگذاری قابل توجه است. بروکینگز معتقد است، با وجود پیشرفتها، اما ترکیه هنوز در همکاریهای صنعتی دفاعی خود با متحدان غربی – به ویژه ایالات متحده – با مشکلاتی روبرو است. هدف اصلی آنکارا امروز غلبه بر محدودیتهای صادرات و واردات ایالات متحده بر محصولات، خدمات و فناوری دفاعی یا یافتن راهحلهایی برای آنها است.
پیشزمینه تاریخی: تحریمها به عنوان پیشران بومیسازی
بر اساس تحلیل اندیشکده بروکینگز، صنعت دفاعی مدرن ترکیه حاصل دههها مواجهه با محدودیتهای غرب است. نقطه آغاز این مسیر، تحریم تسلیحاتی کنگره آمریکا علیه آنکارا در پی بحران قبرس (۱۹۷۴) بود که نخبگان سیاسی ترکیه (بهویژه در دوران تورگوت اوزال) را به سمت سرمایهگذاری بر تولید داخلی و سیاست جبران صنعتی (افست) سوق داد. دور جدید محدودیتها و «تحریمهای سایه» آمریکا در سال ۲۰۱۹ پس از عملیات نظامی ترکیه در شمال سوریه، بار دیگر آنکارا را بر آن داشت تا با شتاب بیشتری به سمت حذف وابستگی زنجیره تأمین به تجهیزات غربی و شکلدهی برند مستقل «ساخت ترکیه» حرکت کند.
موفقیتهای میدانی و درآمدهای حاصل از فناوریهای سطح پایین و متوسط
بروکینگز تأکید میکند که سودآورترین و پرتقاضاترین بخشهای صنعت دفاعی ترکیه در سالهای اخیر لزوماً پیشرفتهترین بخشهای هایتک نبودهاند، بلکه محصولاتی با فناوری متوسط یا پایین بودهاند که در بازارهای بینالمللی خلأ وجود داشت:
- محرک جنگ اوکراین و مهمات متعارف: ترکیه توانسته به یکی از تأمینکنندگان کلیدی گلولههای توپخانه ۱۵۵ میلیمتری، ماسورهها و مواد منفجره تبدیل شود؛ حوزهای که اکنون اروپا و آمریکا با کمبود شدید مواجهاند.
- مدل تجاری پلتفرمهای بدون سرنشین: پهپاد پرآوازه Bayraktar TB2 با قیمتی رقابتی، دسترسی آسان و ترکیب با تسلیحات بومی (مانند موشکهای راکتسان)، بازاری جهانی را تصاحب کرد که پهپادهای گرانقیمت آمریکایی نظیر MQ-9 Reaper به دلیل محدودیتهای صادراتی از پوشش آن بازمانده بودند. اکنون شرکت بایکار با پلتفرمهای پیشرفتهتری همچون آکینجی (Akinji) و توسعه پهپادهای دریایی در تلاش برای رقابت با سامانههای ضدزیرسطحی و جنگ سطحی آمریکا است.
تنگناها و شکنندگی ساختاری در بخش فناوریهای پیشرفته
اندیشکده بروکینگز معتقد است برخلاف تبلیغات رسانهای، پایگاه صنعتی ترکیه در حوزه فناوریهای پیشرفته همچنان نوپا، متمرکز و آسیبپذیر است:
- فقدان سابقه عملیاتی و استانداردهای ایمنی: ترکیه در تبدیل پیشنمونهها به ماشینهای عملیاتی دارای گواهی پرواز و آزمونهای سخت درازمدت با چالش روبهروست.
- وابستگی به قطعات حساس: در زمینه ساخت پیشرانههای هوایی (موتورهای جت) و قطعات ماشینکاری با دقت بسیار بالا، گلوگاههای شدیدی وجود دارد و زنجیره تأمین داخلی متکی به چند تأمینکننده دولتی است که خطر «نقطه شکست واحد» را بالا میبرد.
- مسئله مقیاس اقتصادی: ساخت مستقل جنگندهها (نظیر پروژه جنگنده نسل پنجم Kaan) بدون وجود بازار صادراتی تضمینشده، هزینه سرانه هر فروند و تأمین قطعات یدکی را به شدت افزایش داده و پایداری ناوگان را شکننده میکند.
چالشهای نفوذ در بازار تسلیحاتی اروپا
تحلیلگران بروکینگز بر این باورند که خوشبینیها پیرامون تبدیل ترکیه به تأمینکننده اصلی پیمانکاران نظامی اروپا در آینده نزدیک واقعبینانه نیست:
- ساختار بسته و سیاسی بازار اروپا: اروپاییها برای سامانههای پیچیده به کنسرسیومهای بومی (مانند ایرباس و یوروفایتر) متکی هستند تا یارانهها و سفارشها درون بلوک اتحادیه حفظ شود.
- موانع سیاسی و ساختاری: عدم عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا، واگراییهای ژئوپلیتیک و انتقادات غرب نسبت به ساختار حاکمیتی آنکارا، موانع نهادی جدی بر سر راه ورود به کنسرسیومهای راهبردی ایجاد کرده است.
- نمونه قرارداد جت آموزشی Hürjet با اسپانیا: اگرچه فروش این هواپیما به اسپانیا یک دستاورد بازاریابی محسوب میشود، اما تحمیل شروط سختگیرانهای مانند واگذاری ۶۰ درصدی کار به ایرباس و پیادهسازی سامانههای اویونیک و پشتیبانی بومی اسپانیایی نشان داد که اروپاییها از شکلگیری هرگونه وابستگی نگهداری و ارتقا به ترکیه جلوگیری میکنند.
نتیجهگیری
یادداشت اندیشکده بروکینگز نتیجه میگیرد که هرچند ترکیه به یک بازیگر سرسخت، نوآور و رقیب جدی در حوزه مهمات متعارف و پهپادهای سبک و نیمهسنگین تبدیل شده است، اما ضعفهای بنیادین در تولید پیشرانهها، زنجیره تأمین شکننده، چالش مقیاس تولید در صنایع هوافضا و موانع سیاسی در قاره سبز مانع از آن میشود که آنکارا در کوتاهمدت به یک تأمینکننده اصلی در بخش تسلیحات پیشرفته با فناوری بالا برای غرب و اروپا بدل شود.
منبع: اندیشکده بروکینگز
