تحول موازنه هوایی قفقاز با ورود جنگندههای جیاف-۱۷ به آذربایجان
تحویل جنگندههای چندمنظوره جیاف-۱۷ بلاک ۳ به نیروی هوایی جمهوری آذربایجان، گامی مهم در نوسازی ارتش این کشور است. اگرچه رسانهها این رویداد را تغییردهنده قواعد بازی در قفقاز جنوبی میدانند، اما این اقدام بیشتر جبران ضعفهای گذشته و تلاشی برای کاهش وابستگی دفاعی به روسیه است. این خرید تسلیحاتی پیوندهای باکو با پاکستان و ترکیه را تقویت کرده و احتمالاً به واکنش و پویاییهای نظامی جدید از سوی ارمنستان منجر خواهد شد.
محمدرضا مصطفینژاد – کارشناس مسائل قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: در روزهای اخیر، وزارت دفاع جمهوری آذربایجان بهطور رسمی از تحویل و آغاز بهکارگیری جنگندههای چندمنظوره «جیاف-۱۷سی تندر» (بلوک ۳) در نیروی هوایی این کشور خبر داد. طی چند روز گذشته، اظهارنظرهای زیادی درباره «تغییر بنیادین موازنه قوا در منطقه» بر سر زبانها افتاده و بسیاری از رسانههای معتبر نظامی نیز این رویداد را «بزرگترین ارتقای سامانههای هوایی رزمی در منطقه قفقاز جنوبی طی یک دهه اخیر» توصیف کردهاند.
برای نیروی هوایی آذربایجان که سالها به انواع قدیمی دوران شوروی متکی بوده، الحاق جنگندههای پیشرفتهای همچون «جیاف-۱۷» یک جهش قابلتوجه در مسیر نوسازی محسوب میشود. اما بزرگنمایی بیش از حد در تأثیر آن و مطرح کردن این رویداد بهعنوان «بازیگر تغییردهنده قواعد بازی»، تفسیری اغراقآمیز به نظر میرسد. این اقدام، بیشتر یک ارتقای مهم و موردانتظار در توان رزمی محسوب میشود و پاسخی واقعگرایانه به تحولات پس از مناقشه قرهباغ و اقتضائات جنگهای مدرن است؛ نه یک انقلاب یکشبه.
از «مسیری پرنوسان» تا الحاق رسمی
روند الحاق جنگندههای «جیاف-۱۷» به آذربایجان مسیری هموار نبوده است. در اوایل سال ۲۰۲۴، دو طرف قراردادی به ارزش ۱٫۶ میلیارد دلار امضا کردند. در سپتامبر همان سال، اگرچه الهام علیاف رئیسجمهور آذربایجان طی مراسمی با حضور یکی از جنگندههای «جیاف-۱۷» از آن رونمایی کرد، اما آن جنگنده بعداً به پاکستان بازگردانده شد. تا جولای ۲۰۲۶، با پایان یافتن پروازهای آموزشی دو فروند جنگنده با شمارههای ۲۴-۵۰۱ و ۲۴-۵۰۲، آذربایجان سرانجام صاحب جنگندههای اختصاصی خود شد. گفتنی است که برنامه نهایی خرید آذربایجان احتمالاً به ۴۰ فروند میرسد و برای این جنگندهها غلاف هدفیابی الکترواپتیکی «آسلپاد» ساخته ترکیه نیز سفارش داده شده است.
ارتقای توان رزمی؛ انتخابی واقعگرایانه، نه انقلابیِ بنیادین
جنگنده «جیاف-۱۷سی بلوک ۳» بهعنوان یک جنگنده پیشرفته نسل ۴٫۵، ارتقای قابلتوجهی در توان نیروی هوایی آذربایجان ایجاد کرده است. رادار آرایه فازی «کیالجی-۷آ» با برد شناسایی ۲۰۰ کیلومتر، به این جنگنده قابلیت درگیری فراسوی میدان دید را بخشیده است. همچنین موشک دوربرد «پیال-۱۵ای» که با این جنگنده سازگاری دارد، به آذربایجان توانمندی «کشف و شلیک پیشدستانه» را اعطا کرده که پیشتر سابقه نداشته است.
اما این ارتقا، بر بستر ضعف تاریخی نیروی هوایی آذربایجان شکل گرفته است. پیش از الحاق این جنگندهها، نیروی هوایی آذربایجان عمدتاً متکی بر تعداد انگشتشماری میگ-۲۹ کهنه و تهاجمیهای سوخو-۲۵ بود و توان هوایی آن بسیار محدود به شمار میرفت. بنابراین، ورود «جیاف-۱۷» بیشتر به معنای پر کردن یک خلأ حیاتی و طولانیمدت در ساختار هوایی این کشور است، تا آنکه «تزئینی بر تاج قدرت از پیش موجود» تلقی شود.
منطق سیاسی و راهبردی؛ فراتر از موازنه نظامی صرف
اگر این خرید را در بستر وسیعتری از تحولات ژئوپلیتیک بررسی کنیم، ابعاد عمیقتری از آن آشکار میشود. نخست، این اقدام نوعی «حرکت بهسمت کاهش وابستگی به روسیه» محسوب میشود. در شرایطی که تحریمهای غرب، ظرفیت تولید صنایع دفاعی روسیه را با عدماطمینان مواجه ساخته، خرید جنگندههای ساخت پاکستان و چین، به باکو امکان داده تا از وابستگی به تجهیزات روسی بکاهد. دوم، این اقدام پلی برای تعمیق همکاریهای دفاعی میان «پاکستان، آذربایجان و ترکیه» به شمار میرود. پلتفرم «جیاف-۱۷» قابلیت هماهنگی بالایی با انواع سامانههای عملیاتی ترکیه (مانند غلاف «آسلپاد») داشته و این هماهنگی، همافزایی راهبردی میان آنکارا، اسلامآباد و باکو را تقویت خواهد کرد. سوم، این اقدام پاسخی به پویاییهای نظامی در قفقاز جنوبی است. احتمالاً ارمنستان نیز برای جبران این تحول، خرید جنگندههای پیشرفتهتری مانند سوخو-۳۰امکیآی از هند یا روسیه را در دستور کار قرار دهد. این خود نشان میدهد که موازنه نظامی در منطقه، سامانهای پویا، مبتنی بر تعاملات پیچیده و چندوجهی است و صرفاً با ورود یک نوع جنگنده خاص دستخوش دگرگونی بنیادین نخواهد شد.
نتیجهگیری
بهطور خلاصه، الحاق جنگندههای «جیاف-۱۷سی بلوک ۳» به نیروی هوایی آذربایجان، نقطه عطفی در فرآیند نوسازی دفاعی این کشور محسوب میشود و ضمن ارتقای محسوس تواناییهای تاکتیکی و فنی، افقهای تازهای را پیش روی این نیرو گشوده است. اما قضاوت درباره «تغییر بنیادین موازنه منطقهای» ممکن است به دور از واقعبینی باشد. این اقدام، بیشتر یک سرمایهگذاری راهبردی و حسابشده برای نوسازی توان هوایی است که در پسزمینه آن، عواملی چون کاهش وابستگی به شرق، عمیقتر کردن روابط با متحدان منطقهای، و پاسخ به چالشهای امنیتی متنوع نهفته است. ترازوی نظامی در قفقاز جنوبی دستخوش تغییر شده، اما این تغییر تدریجی و مبتنی بر ارتقای توانمندیهاست و آثار نهایی آن، در گرو تعاملات منطقهای و رقابتهای تسلیحاتی آینده خواهد بود؛ نه اینکه صرفاً با ورود یک جنگنده خاص، حکم نهایی صادر شود.
