گذار راهبردی آذربایجان از تقابل پنهان به همسایگی تعاملی

جمهوری آذربایجان پس از جنگ 12روزه و 40 روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران، وارد مرحله‌ای تازه از بازتعریف راهبردی شده است. تکذیب قاطع گزارش سی‌ان‌ان از سوی مقامات این کشور که اخیراً اتفاق افتاد و چرخش به‌سوی اقتصاد هم‌افزا نشانه‌هایی از تغییر اولویت‌ها در باکوست؛ تغییری که بر امنیت لایه‌ای، همکاری اقتصادی و بهره‌گیری هوشمندانه از پیوندهای فرهنگی استوار است.

حامد حق‌پناه – کارشناس مسائل قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: در چارچوب تحلیلی نوین «همسایگی پویای چندبعدی» که بر پایه سه ستون «امنیت لایه‌ای»، «اقتصاد هم‌افزا» و «هویت فرهنگی ـ جغرافیایی» بنا شده است، می‌توان تحولات اخیر جمهوری آذربایجان را به گونه‌ای تازه فهم و تفسیر کرد. این چارچوب، برخلاف مدل‌های سنتی واقع‌گرایی یا آرمان‌گرایی، بر «پویایی بازخورد» میان تهدیدهای کوتاه‌مدت و فرصت‌های بلندمدت تمرکز دارد و این امکان را فراهم می‌کند که بدون قضاوت‌های ایدئولوژیک، انگیزه‌های واقعی بازیگران در محیطِ متحولِ پس از درگیری‌های دوازده‌روزه و چهل‌روزه با ایران مورد بررسی قرار گیرد.

جمهوری آذربایجان پس از تکذیب قاطع گزارش چند هفته پیش شبکه تلویزیونی آمریکایی سی‌ان‌ان درباره ادعای استقرار نیروهای ویژه رژیم صهیونیستی در خاک خود، بازخوردی روشن از تغییر اولویت‌های راهبردی‌اش ارسال کرده است. وزارت امور خارجه باکو نه‌تنها این ادعاهای بی‌اساس را رد کرد، بلکه خواستار تکذیب رسمی و شفاف این گزارش نیز شد. این واکنش، فراتر از یک بیانیه صرفاً دیپلماتیک، نشان‌دهنده نوعی محاسبه راهبردی است: در مرحله کنونی، هزینه‌های همکاری بیش از حد بالا رفته و منافع آن در مقایسه با گذشته ناچیزتر شده است.

رکن اول: امنیت لایه‌ای و کاهش انگیزه‌های همکاری نظامی

در چارچوب «همسایگی پویا»، مفهوم امنیت دیگر صرفاً به بعد نظامی محدود نمی‌شود، بلکه به‌صورت لایه‌ای شامل ثبات مرزی، جلوگیری از تنش‌های قومی و مدیریت خطرپذیری اقتصادی نیز هست. جمهوری آذربایجان پس از جنگ‌های اخیر با واقعیت‌های جدیدی روبه‌رو شده است: نزدیکی جغرافیایی به شمال ایران ـ به‌ویژه مناطق مرزی نزدیک تبریز ـ زمانی فرصتی برای مانور ژئوپلیتیکی تلقی می‌شد، اما اکنون می‌تواند به عاملی تهدیدزا برای ثبات داخلی تبدیل شود. ادعاهای سی‌ان‌ان، حتی اگر نادرست باشند، فشار روانی و دیپلماتیک بر باکو را افزایش داده و احتمال واکنش‌های نامتقارن از سوی تهران را برجسته کرده‌اند.

پس از درگیری دوازده‌روزه و تداوم تنش‌ها در دوره چهل‌روزه، آذربایجان دریافت که حفظ تعادل با همسایه قدرتمند جنوبی، برای جلوگیری از بی‌ثباتی در مناطق مرزی و نیز حفظ کنترل بر تحولات قفقاز جنوبی، حیاتی‌تر از هرگونه همکاری پنهان یا پرهزینه است. انگیزه‌های پیشین ـ مانند دسترسی به فناوری‌های پیشرفته یا دریافت حمایت اطلاعاتی ـ اکنون با سطحی سنگین‌تر از خطرپذیری ژئوپلیتیکی همراه شده‌اند. در چنین شرایطی، باکو ترجیح می‌دهد از «پوشش انکارپذیری» دیپلماتیک بهره بگیرد تا وارد بازی‌های بزرگ‌تر و پرریسک منطقه‌ای نشود. این منش رفتاری نمونه‌ای از الگوی «امنیت لایه‌ای» است که در آن اولویت اصلی، جلوگیری از درگیری مستقیم و کاهش تنش‌های بالقوه است، نه پیگیری ماجراجویی‌های خارجی.

رکن دوم: اقتصاد هم‌افزا و بازنگری در روابط با ایران

یکی از نوآوری‌های مهم در چارچوب «همسایگی پویا»، تأکید بر «اقتصاد هم‌افزا» به‌عنوان موتور محرک ثبات منطقه‌ای است. جمهوری آذربایجان با توجه به منابع انرژی و موقعیت ژئوپلیتیکی و ترانزیتی خود، به دنبال تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی و مسیرهای همکاری منطقه‌ای است. پس از تنش‌های نظامی اخیر، نشانه‌های متعددی از تمایل باکو به بازنگری و حتی تقویت روابط اقتصادی با ایران مشاهده می‌شود. نشست‌های کمیسیون مشترک همکاری‌های اقتصادی، تأکید بر توسعه تجارت غیرنفتی، طرح‌های سوآپ انرژی و پروژه‌های مرزی مشترک، همگی نشان می‌دهند که باکو در پی نوعی «بازگشت به تعادل اقتصادی» در تعامل با همسایه جنوبی است.

ایران به‌عنوان بازاری بزرگ برای مصرف کالا و نیز مسیری کلیدی برای ترانزیت منطقه‌ای، ظرفیت قابل‌توجهی برای اقتصاد آذربایجان فراهم می‌کند. کاهش وابستگی یک‌جانبه به مسیرهای غربی یا شرقی، و استفاده از ظرفیت‌های دریای خزر و کریدورهای شمال ـ جنوب، بخشی از محاسبات جدید راهبردی باکو محسوب می‌شود. در شرایطی که جنگ‌ها اقتصاد منطقه را تحت فشار قرار داده‌اند، همکاری اقتصادی با تهران می‌تواند به تثبیت قیمت انرژی، گسترش سرمایه‌گذاری مشترک و کاهش اثرات تحریم‌های غیرمستقیم کمک کند. این بازنگری نه از سر ضعف، بلکه از منطق «هم‌افزایی» ناشی می‌شود؛ منطقی که بر اساس آن دو کشور با اشتراکات فرهنگی و جغرافیایی گسترده می‌توانند بدون تحمیل هزینه‌های امنیتی بالا، منافع متقابل و پایدار ایجاد کنند.

رکن سوم: هویت فرهنگی ـ جغرافیایی و بازتعریف نقش منطقه‌ای

هویت آذربایجانی، با ریشه‌های مشترک تاریخی، زبانی و فرهنگی با مناطق شمالی ایران، در این چارچوب نه به‌عنوان نقطه‌ای آسیب‌پذیر بلکه به‌عنوان سرمایه‌ای راهبردی تلقی می‌شود. پس از درگیری‌ها، باکو به این جمع‌بندی رسیده است که برجسته‌سازی این هویت در جهت تقابل و رقابت، می‌تواند خطرپذیری داخلی ـ از جمله تحریک احساسات قومی ـ را افزایش دهد؛ در حالی که بهره‌گیری از پیوندهای فرهنگی و اقتصادی می‌تواند به پلی برای ثبات و تعامل تبدیل شود. چنین رویکردی، آذربایجان را از نقش «پیشانی جبهه» در برابر ایران به نقشی متفاوت، یعنی «پل تعاملی» در قفقاز جنوبی، سوق می‌دهد و با منافع بلندمدت این کشور همخوانی بیشتری دارد.

نتیجه‌گیری

در چارچوب «همسایگی پویای چندبعدی»، تکذیب گزارش سی‌ان‌ان و نشانه‌های بازنگری در مناسبات اقتصادی، صرفاً یک تاکتیک مقطعی یا واکنش موقت نیست، بلکه بخشی از فرایند بازتعریف راهبردی جمهوری آذربایجان به شمار می‌رود.

پس از جنگ‌های دوازده‌روزه و چهل‌روزه، هزینه‌های همکاری نظامی ـ اطلاعاتی با رژیم صهیونیستی ـ از جمله خطرپذیری تنش‌های مرزی، فشارهای دیپلماتیک و احتمال بی‌ثباتی اقتصادی ـ از منافع احتمالی آن پیشی گرفته است. در چنین فضایی، باکو با تمرکز بر اقتصاد هم‌افزا و مدیریت لایه‌ای امنیت، در پی دستیابی به موقعیتی متعادل‌تر در منطقه است؛ موقعیتی که در آن ثبات مرزی با ایران به‌عنوان یک اولویت راهبردی مورد توجه قرار گیرد.

این تحول می‌تواند فرصتی برای همه بازیگران منطقه‌ای فراهم کند تا از الگوهای تقابلی فاصله گرفته و به سمت تعامل پویا حرکت کنند. جمهوری آذربایجان با این بازنگری نشان می‌دهد که در جهانِ پس از درگیری‌های اخیر، «همسایگی هوشمند» به‌مراتب سودآورتر و پایدارتر از «همسویی تاکتیکی» است. آینده قفقاز جنوبی و مناطق شمالی ایران، بیش از هر عامل دیگری، به عمق و موفقیت این بازتعریف اقتصادی ـ امنیتی وابسته خواهد بود.