ابعاد و پیامدهای پیروزی پاشینیان در انتخابات ارمنستان
پیروزی قاطع نیکول پاشینیان در انتخابات پارلمانی ارمنستان، در حالی رقم خورد که کشور در میانه تحولات ژئوپلیتیکی حساس قفقاز جنوبی قرار دارد. این نتیجه نهتنها توازن داخلی قدرت را تثبیت کرد، بلکه پیامدهایی مهم برای روسیه، اتحادیه اروپا، آمریکا، ایران و محور ترکیه–آذربایجان در معادلات منطقهای به همراه دارد. در یادداشت زیر پیامدهای پیروزی حزب حاکم و پاشینیان برای بازیگران منطقهای و بینالمللی مؤثر در تحولات ارمنستان از جمله روسیه، اروپا، آمریکا، ایران، ترکیه و آذربایجان مورد تحلیل قرار گرفته است.
حمید خوشآیند – کارشناس مسائل منطقه و بینالملل
اندیشکده زاویه: پیروزی نیکول پاشینیان و حزب «قرارداد مدنی» در انتخابات پارلمانی اخیر ارمنستان، اگرچه پیشبینیشده بود، اما نقشه ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی را با پیامدهایی چندلایه برای قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای مواجه ساخته است. پاشینیان با کسب ۴۹.۸ درصد آرا و ۶۴ کرسی از ۱۰۱ کرسی پارلمان، موفق شد چشمانداز خود از «ارمنستان واقعی» – مستقل، دموکراتیک و امن در مرزهای فعلیاش – را به رأی بگذارد.
بااینحال، این پیروزی بهمعنای پایان چالشهای پیشروی او نیست، بهویژه آنکه نتوانست اکثریت قانون اساسی (دو سوم) را برای برگزاری همهپرسی تغییر قانون اساسی کسب کند؛ شرطی که آذربایجان برای امضای پیمان صلح نهایی تعیین کرده است. در یادداشت زیر پیامدهای پیروزی حزب حاکم و پاشینیان برای بازیگران منطقهای و بینالمللی مؤثر در تحولات ارمنستان از جمله روسیه، اروپا، آمریکا، ایران، ترکیه و آذربایجان مورد تحلیل قرار گرفته است.
تضعیف جایگاه روسیه در قفقاز
برای کرملین، انتخابات ارمنستان چیزی فراتر از یک رقابت سیاسی داخلی بود؛ این رویداد به میدان نبردی برای حفظ نفوذ رو به زوال مسکو در حیات خلوت سنتیاش تبدیل شد. ناتوانی روسیه در جلوگیری از سقوط قرهباغ کوهستانی در سال ۲۰۲۳، ضربه مهمی به اعتبار مسکو بهعنوان متحد استراتژیک ایروان وارد ساخت. پاشینیان با تکیه بر همین افکار عمومی آسیبدیده، موفق شد روایت «ارمنستان مستقل از نفوذ روسیه» را به گفتمان غالب تبدیل کند.
تاکتیکهای مسکو در این انتخابات آشکارا تدافعی بود: از اعمال تحریمهای اقتصادی بر کالاهای کلیدی ارمنی مانند برندی، شراب و محصولات کشاورزی گرفته تا تهدید به کاهش صادرات گاز با قیمت مناسب. هشدار ولادیمیر پوتین درباره «سناریوی اوکراین» در صورت گرایش ایروان به اتحادیه اروپا، نشاندهنده ناامیدی راهبردی کرملین است. بااینحال، شکست آشکار بلوکهای مخالف روسگرا – «ارمنستان قوی» با ۲۳.۲ درصد و «اتحاد ارمنستان» با ۹.۹ درصد – پیام روشنی برای مسکو داشت: ابزارهای فشار سنتی دیگر کارایی پیشین را ندارند.
اتحادیه اروپا: رضایت همراه با احتیاط
بروکسل دلیلی برای خوشبینی دارد. پاشینیان مسیر غربگرایی را با گامهایی عملی دنبال کرده است؛ میزبانی از نخستین اجلاس اتحادیه اروپا-ارمنستان، استقرار مأموریت نظارت CSDP برای مقابله با دستکاری اطلاعات خارجی و دریافت بسته کمک مالی ۵۰ میلیون یورویی برای کاهش فشار اقتصادی روسیه. بااینحال، هرگونه احساس رضایت زودهنگام نابجا خواهد بود.
پاشینیان در فاصله سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ حدود ۷ کرسی پارلمانی را از دست داده است و سبک رهبری شخصیگرایانه او، که خود را «تنها ضامن صلح» در برابر «حزب سهسر جنگ» معرفی میکند، یادآور الگوهای پوپولیستی مخربی است که منطقه قفقاز تجربهاندوهباری از آن دارد. اتحادیه اروپا اگر خواهان موفقیت پایدار است، باید بر نهادسازی و دموکراسی مستحکم تأکید کند، نه صرفاً حمایت شخصی از پاشینیان.
آمریکا: نگاه از دریچه رقابت بزرگ
واشنگتن پیروزی پاشینیان را در چارچوب رقابت ژئوپلیتیکی با روسیه و چین ارزیابی میکند. ایالات متحده که همواره از دموکراتیزاسیون در فضای پساشوروی حمایت کرده، این پیروزی را بهعنوان موفقیتی برای محور غرب تلقی میکند. بااینحال، اولویت آمریکا در قفقاز جلوگیری از تسلط انحصاری روسیه یا ایران و نیز مهار نفوذ ترکیه بهعنوان عضوی از ناتو است. طرحهایی مانند «جاده ترامپ» (TRIPP) با هدف توسعه مسیرهای ترانزیت جایگزین، پیش از این با موانع متعددی روبهرو بود و جنگ اخیر در خاورمیانه نیز اجرای آن را نامحتملتر ساخته است.
ایران: محتاط اما واقعبین
تهران پیروزی پاشینیان را با احتیاط و دوسوگرایی مینگرد. از یک سو، ایران خواهان ارمنستانی مستقل و ضعیف از نفوذ ترکیه و آذربایجان است و از هرگونه تغییر ژئوپلیتیکی که کریدور زنگزور را به نفع باکو و آنکارا باز کند، نگرانی دارد. سیونیک ارمنستان بهعنوان تنها رابط جغرافیایی ایران با ارمنستان و اروپا، خط قرمز راهبردی تهران محسوب میشود. از سوی دیگر، گرایش آشکار پاشینیان به غرب و فاصلهگیری از روسیه – که شریک استراتژیک ایران در برابر تحریمها محسوب میشود – نمیتواند برای تهران خوشایند باشد.
ترکیه و آذربایجان: پیروزی در میدان، ناکامی در دیپلماسی
برای محور آنکارا-باکو، نتیجه انتخابات ارمنستان یک پیروزی توأم با ناکامی است. پیروزی نظامی قاطع در قرهباغ و بازگرداندن حاکمیت آذربایجان بر این منطقه، دست باکو را در مذاکرات صلح پر کرده است. آذربایجان اصلاح قانون اساسی ارمنستان – که هنوز به اتحاد با قرهباغ ارجاع میدهد – را پیششرط صلح میداند. ناتوانی پاشینیان در کسب اکثریت قانون اساسی، روند صلح را با توقف یا فروپاشی مواجه کرده است. این وضعیت میتواند آذربایجان را بهسمت گزینه نظامی برای ایجاد کریدور زمینی از طریق استان سیونیک سوق دهد؛ سناریویی که میتواند فاجعهبار باشد.
از منظر ترکیه، آنکارا نشان داده است که میتواند متحد خود (آذربایجان) را به پیروزی نظامی برساند و موازنه قوا را به نفع خود تغییر دهد. بااینحال، آنکارا ترجیح میدهد صلحی با ثبات در همسایگی شرقی خود برقرار شود و یک بحران جدید – بهویژه با درگیری احتمالی ایران – به نفع ترکیه نخواهد بود.
چشمانداز آینده
شکاف اصلی پیشروی پاشینیان، ایجاد ائتلافی فراحزبی برای تصویب قانون اساسی جدید در همهپرسی است؛ کاری که به حمایت بیش از ۲۵ درصد از واجدان شرایط نیاز دارد. روسیه احتمالاً توان خود را برای مختل کردن این روند به کار خواهد گرفت. اتحادیه اروپا برای جلوگیری از فاجعه ممکن است سه اقدام را در دستور کار قرار دهد: اصرار بر نهادسازی و دموکراسی مستحکم در ارمنستان، افزایش حمایت از طرحهای اتصال اقتصادی در بستر صلح و کمک به کاهش وابستگی ایروان به روسیه. در غیر این صورت، قفقاز بار دیگر میتواند صحنه درگیری جدیدی باشد که هیچیک از بازیگران منطقهای توان مدیریت هزینههای آن را ندارند.
