تأثیرات جنگ رمضان بر وضعیت «اتحادیه جهان ترک»
جنگ موسوم به «رمضان» بهعنوان یک شوک ژئوپلیتیکی، اتحادیه نوپای جهان ترکیه را وارد مرحلهای تازه از بازاندیشی نهادی کرده است. این جنگ، ضمن آشکار ساختن شکافهای سیاسی و ناهمگونیهای اقتصادی در میان اعضا، همزمان ضرورت تقویت همکاریهای امنیتی، اقتصادی و هویتی را برجسته کرده است. در دوره پساجنگ، اتحادیه جهان ترکیه با انتخابی راهبردی روبهروست: عبور از همگرایی شعاری به سمت نهادسازی مؤثر، یا پذیرش خطر واگرایی در محیطی پررقابت و ناپایدار.
الهام حیدری – پژوهشگر مسائل ترکیه
اندیشکده زاویه: جنگ موسوم به «رمضان» بهعنوان یکی از رخدادهای ژئوپلیتیکی مهم در معادلات منطقهای، بلکه پیامدهای قابلتوجهی برای نظمهای فرامنطقهای و بهویژه ساختارهای نوظهور همگرایی ترکمحور بر جای گذاشت. «اتحادیه جهان ترکیه» که در سالهای اخیر بهعنوان چارچوبی برای تقویت همکاری میان کشورهای ترکزبان شکل گرفته است، در پی این جنگ با چالشها و فرصتهای تازهای مواجه شده است.
در بخش نخست این مقاله تلاش میشود تأثیرات جنگ رمضان بر انسجام، کارکرد و آینده این اتحادیه در سه سطح سیاسی-امنیتی، اقتصادی و هویتی-فرهنگی بررسی شود.
سطح نخست
در سطح سیاسی-امنیتی، جنگ رمضان میتواند بهتدریج موجب برجستهشدن شکافهای درونساختاری در اتحادیه جهان ترکیه شود. پیش از جنگ، این اتحادیه تلاش داشت با تأکید بر منافع مشترک از جمله امنیت انرژی، ثبات منطقهای و مقابله با تهدیدات فراملی، نوعی همگرایی راهبردی میان اعضا ایجاد کند. با این حال، بروز جنگ و موضعگیریهای متفاوت کشورهای عضو، از بیطرفی محتاطانه تا حمایت ضمنی از برخی بازیگران، نشان داد که اجماع سیاسی در این چارچوب هنوز شکننده است.
ترکیه بهعنوان بازیگر محوری کوشید میان نقش میانجی و منافع ملی خود تعادل برقرار کند؛ در حالی که برخی جمهوریهای آسیای مرکزی، نظیر ازبکستان، جمهوری آذربایجان و قرقیزستان، با احتیاط بیشتر و با در نظر گرفتن ملاحظات روسیه و چین، از ورود مستقیم به منازعه پرهیز کردند. این ناهمگونی مواضع به تضعیف ظرفیت اتحادیه برای کنش جمعی در بحرانها انجامید و ضرورت بازتعریف سازوکارهای تصمیمگیری مشترک را برجسته ساخت.
در همین سطح، جنگ رمضان به افزایش اهمیت «خودمختاری راهبردی» برای اعضای اتحادیه انجامید. تجربه جنگ نشان داد که اتکای بیش از حد به قدرتهای بیرونی میتواند آسیبپذیری کشورها را در شرایط بحرانی افزایش دهد. از این رو، برخی اعضا بهدنبال تقویت همکاریهای دفاعی دروناتحادیهای، توسعه صنایع بومی نظامی و ارتقای هماهنگیهای اطلاعاتی برآمدند. با این حال، محدودیت منابع و تفاوت سطح توسعه نظامی میان کشورها مانع از شکلگیری سریع یک چارچوب امنیتی منسجم شده است.
سطح دوم
در سطح اقتصادی، جنگ رمضان با ایجاد اختلال در زنجیرههای تأمین و افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی، بر پروژههای اقتصادی اتحادیه جهان ترکیه تأثیر گذاشت. مسیرهای ترانزیتی که از منطقه عبور میکنند با نااطمینانی بیشتری مواجه شدند و هزینههای حملونقل و بیمه افزایش یافت. این وضعیت پروژههای کلیدی مانند کریدورهای حملونقل شرق-غرب را تحت فشار قرار داد.
با این حال، همین شرایط فرصتی برای بازتنظیم مسیرها و تقویت کریدورهای جایگزین در حوزه ترکزبان فراهم کرد. بهعنوان مثال، توجه به «کریدور میانی» افزایش یافت و تلاشها برای کاهش وابستگی به مسیرهای پرریسک شدت گرفت.
از سوی دیگر، افزایش قیمت انرژی در پی جنگ برای برخی اعضای صادرکننده انرژی مزایایی به همراه داشت و امکان سرمایهگذاری بیشتر در زیرساختهای مشترک را فراهم کرد. در مقابل، کشورهای واردکننده با فشارهای تورمی و کسری تراز پرداختها روبهرو شدند. این ناهمگونی اقتصادی بار دیگر ضرورت ایجاد سازوکارهای جبرانی و صندوقهای حمایتی در سطح اتحادیه را مطرح ساخت. در صورت موفقیت در این زمینه، اتحادیه میتواند بهتدریج به سمت یکپارچگی اقتصادی عمیقتر حرکت کند؛ در غیر این صورت، خطر واگرایی اقتصادی افزایش خواهد یافت.
سطح سوم
در سطح هویتی-فرهنگی، جنگ رمضان تأثیر دوگانهای بر «گفتمان جهان ترک» بر جای گذاشت. از یک سو، احساس همبستگی فرهنگی و تاریخی میان جوامع ترکزبان تقویت شد و نخبگان فکری و رسانهای بر ضرورت همگرایی بیشتر تأکید کردند. از سوی دیگر، روایتهای متفاوت از جنگ و برداشتهای گوناگون از منافع ملی به شکلگیری گفتمانهای رقیب در درون این فضا انجامید. به بیان دیگر، اگرچه «هویت مشترک ترک» بهعنوان سرمایه نرم اتحادیه باقی مانده است، اما تبدیل آن به سیاستهای عملی مشترک نیازمند مدیریت دقیق تفاوتهاست.
در این میان، نقش رسانهها و دیپلماسی عمومی اهمیت ویژهای یافته است. کشورهای عضو تلاش کردهاند از طریق شبکههای رسانهای و برنامههای فرهنگی، روایتهای خود از جنگ و پیامدهای آن را ترویج کنند. این رقابت روایی، در صورت نبود هماهنگی، میتواند به تضعیف انسجام هویتی منجر شود. بنابراین ایجاد پلتفرمهای مشترک رسانهای و تقویت دیپلماسی فرهنگی چندجانبه از جمله راهکارهایی است که میتواند به همگرایی بیشتر کمک کند.
بر اساس آنچه در بخش پیشین آمد، میتوان گفت جنگ رمضان بهمثابه یک «آزمون استرس» برای اتحادیه جهان ترکیه عمل کرده است. این جنگ همزمان نقاط ضعف و ظرفیتهای بالقوه این چارچوب را آشکار ساخته است.
الف) نقاط ضعف: شکافهای سیاسی، ناهمگونی اقتصادی و چالشهای هویتی روند همگرایی را با موانعی جدی مواجه کردهاند.
ب) نقاط قوت: در مقابل، افزایش آگاهی نسبت به ضرورت همکاری و هماهنگی میان کشورهای عضو، فرصتهایی تازه برای تعمیق پیوندها فراهم آورده است.
شروط تقویتکننده اتحاد جهان ترکیه
آینده اتحادیه جهان ترکیه در دوره پساجنگ به چند عامل کلیدی وابسته است:
نخست، توانایی اعضا در ایجاد سازوکارهای تصمیمگیری کارآمد و کاهش شکافهای سیاسی؛
دوم، توسعه ابزارهای مالی و اقتصادی مشترک برای مدیریت نابرابریها؛
سوم، تقویت دیپلماسی فرهنگی و رسانهای بهمنظور حفظ انسجام هویتی.
اگر این شروط محقق شود، اتحادیه میتواند از پیامدهای جنگ رمضان بهعنوان سکویی برای بلوغ نهادی بهره گیرد. بهطور کلی، جنگ رمضان نه پایان مسیر همگرایی جهان ترک، بلکه نقطه عطفی در آن بهشمار میرود؛ نقطهای که در آن ضرورت گذار از شعار به ساختار و از هویت به نهاد بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
هدفگذاریهای ژئواستراتژیک ترکیه:
در اینجا باید به دو هدفگذاری اصلی آنکارا طی یک دهه اخیر در تقویت اتحادیه جهان ترکیه اشاره کرد. این هدفگذاریها مشتمل بر کارکردهایی است که در تکمیل سیاستهای اتحادیه ایفای نقش میکنند.
دو حوزه هدفگذاری ژئواستراتژیک
نخست، گسترش پیوندهای منطقهای با رهبری آنکارا: این واقعیت ناظر بر تلاش برای گسترش همگرایی منطقهای است. در واقعیت میدانی، تلاشهای دولت اردوغان به سمت دیگر قدرتهای میانه منطقه متمرکز بوده است. به موازات آن، ریاض نیز از فوریه سال جاری روند آشتی با ترکیه، رقیب سرسخت پیشین خود، را آغاز کرد.
آنکارا همچنین از اواسط سال ۲۰۲۵ با پاکستان یک توافق نظامی امضا کرد و با پیوستن مصر، متحد دیرینه این کشور، عملاً به سوی شکلگیری یک چارچوب همکاری چهارجانبه حرکت کرد. شاید مزیت چنین همکاریای خارج بودن آن از مدار مستقیم واشنگتن بوده است.
دوم، تقویت عاملیت ژئواستراتژیک: دولت اردوغان همواره کوشیده است تا در دو حوزه ژئوپلیتیک و حوزه فکری-هویتی، همچنان متغیری تعیینکننده و عاملی اثرگذار باقی بماند.
دو حوزه مذکور عبارتاند از:
الف) قفقاز جنوبی و شمال شرق مدیترانه؛
ب) دامنه فکری و هویتی ناظر بر اتحادیه جهان ترکیه.
از این رو میتوان گفت تلاشهای دولت ترکیه طی یک دهه اخیر بیشتر معطوف به ایده اتحاد اقوام و گروههایی بوده است که به نوعی ناسیونالیسم با پیشینه عثمانیگرایی گرایش دارند. واقعیت آن است که جنگ ایران و آمریکا تا حد زیادی توانست عزم آنکارا برای تقویت اتحاد جهان ترک را – بهعنوان بستری برای نفوذ و هماهنگی ترکیه در قبال رخدادهای غرب آسیا – جدیتر و منسجمتر کند.
آنچه این تلاشهای اخیر را تقویت و بازتولید کرد، تمایل آنکارا به گسترش همگرایی منطقهای با دولتهایی بوده که کمترین چالش را با ناسیونالیسم عثمانیگرا دارند؛ یعنی مصر، پاکستان و عربستان.
بهطور کلی، جنگ رمضان نه پایان مسیر همگرایی جهان ترک، بلکه نقطه عطفی در آن بهشمار میرود؛ نقطهای که در آن ضرورت گذار از شعار به ساختار و از هویت به نهاد بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
