گرجستان در میانه جدال دیپلماتیک میان فشار غرب و بحران داخلی
سفر «سوناتا کولتر» مقام ارشد وزارت خارجه آمریکا به تفلیس در شرایطی انجام میشود که روابط واشنگتن و گرجستان به یکی از پرتنشترین مراحل خود رسیده است. همزمانی این سفر با حضور نماینده ناتو و دیدار با دولت و اپوزیسیون گرجستان نشان میدهد که قفقاز جنوبی بار دیگر به صحنه رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شده و تفلیس در میانه جدال دیپلماتیک میان غرب و تحولات داخلی قرار گرفته است.
محمدرضا مصطفینژاد – کارشناس مسائل قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: در روزهایی که روابط واشنگتن و تفلیس به سردترین و پرتنشترین مرحله خود از دهههای اخیر رسیده است، ورود «سوناتا کولتر»، مقام ارشد وزارت امور خارجه آمریکا به گرجستان را باید بیش از یک سفر دیپلماتیک معمولی تلقی کرد. این نخستین نشانه از بازتعریف حضور آمریکا در قفقاز جنوبی در سال ۲۰۲۶ است؛ حضوری که دیگر رنگ نمادین سفرهای تشریفاتی را ندارد، بلکه بوی ارزیابی میدانی از یک میدان نبرد ژئوپلیتیک داغ را میدهد.
کولتر که مسئولیت پرونده روسیه و قفقاز را بر عهده دارد، در حالی وارد تفلیس میشود که دولت حاکم «رویای گرجستان» با شعار «شروعی دوباره» و از سرگیری مشارکت استراتژیک از «روی یک صفحه سفید»، در تلاش است تا شکاف عمیق ایجادشده با غرب را ترمیم کند. اعلام آمادگی نخستوزیر کوباخیدزه برای گفتگو، همراه با تأکید بر نقش کلیدی گرجستان در «کریدور میانی» اتصال آسیا به اروپا، حکایت از آن دارد که تفلیس کارت انرژی و ترانزیت را رو کرده است. اما آیا برگ برنده اقتصاد و مسیرهای مواصلاتی میتواند بر نگرانیهای اصولی غرب از «عقبگرد دموکراتیک» در گرجستان غلبه کند؟
در سوی دیگر میدان، آنچه این سفر را از یک مأموریت تفتیشالعقاید صرف متمایز میکند، دیدار همزمان کولتر با طیف گستردهای از اپوزیسیون است. ائتلاف ۹ حزبی مخالف دولت، همراه با احزاب «للو» و «برای گرجستان»، با لحنی امیدوار اما بیپروا از واشنگتن خواستهاند تا عمیقتر از همیشه در امور گرجستان مداخله کند. در این میان، اظهارات صریح زوراب جاپاریدزه که ادعای دولت برای ترمیم روابط را «دروغ» خواند و «تغییر رژیم» را شرط دوستی واقعی با آمریکا دانست، نشان میدهد که شکاف سیاسی درون گرجستان دیگر یک شکاف داخلی نیست، بلکه به خط مقدم رقابت ژئوپلیتیک غرب با سیاستهای حزب حاکم بدل شده است.
هماهنگی زمانی این سفر با حضور همزمان «کوین همیلتون»، نماینده ناتو در قفقاز را هم نمیتوان تصادفی دانست. این هماهنگی پیام روشنی به کاخ ریاستجمهوری تفلیس میفرستد: غرب با یک صدا و با ابزارهای سیاسی و نظامی همزمان به میدان آمده است. تأکید ناتو بر تمامیت ارضی گرجستان و بررسی «بسته اساسی ناتو-گرجستان» برای ارتقای توان دفاعی ارتش این کشور، نه فقط یک اقدام فنی، بلکه اهرمی فشار بر دولتی است که متهم به دور شدن از ارزشهای فراآتلانتیکی است.
اما ریشههای این تنش را باید در جایی فراتر از تبادل دیپلماتیک جستجو کرد. تصویب قانون عوامل خارجی، اعتراضات گسترده به نتایج انتخابات ۲۰۲۴، تعلیق روند پیوستن به اتحادیه اروپا و سرانجام تحریم «بیدزینا ایوانیشویلی»، بنیانگذار حزب حاکم، توسط آمریکا، دیوار بیاعتمادی را چنان بلند کرده است که حتی روی کار آمدن دونالد ترامپ در واشنگتن نتوانست آن را فرو بریزد. بیمحلی معاون رئیسجمهور آمریکا به سفر به تفلیس در فوریه ۲۰۲۶، به خوبی نشان داد که تغییر در کاخ سفید به معنای تغییر سیاستهای اصولی در قبال گرجستان نیست.
با این اوصاف، سفر سوناتا کولتر یک آزمون بزرگ برای هر دو طرف است. برای دولت گرجستان، این فرصتی است تا ثابت کند ادعای «صفحه سفید» صرفاً یک مانور تاکتیکی برای فرار از تحریمها نیست. برای آمریکا نیز این سفر نشان میدهد که علیرغم اعلام توقف مشارکت استراتژیک، واشنگتن حاضر به رها کردن کامل گرجستان در آغوش رقبای ژئوپلیتیک نیست. با این حال، تا زمانی که پروندههای اختلافی چون قانون عوامل خارجی و تحریم ایوانیشویلی باز است و اپوزیسیون به صراحت از تغییر رژیم سخن میگوید، مسیر تفلیس به سمت غرب همچون جادهای در مه باقی خواهد ماند؛ جادهای که کریدور میانی هرچند نفتکشهایش را به حرکت درآورده، اما قادر به حمل سنگینی بار بحران سیاسی نیست.
در مجموع، تحولات اخیر نشان میدهد که روابط آمریکا و گرجستان وارد مرحلهای از پیچیدگی و ابهام شده است. از یک سو، دولت گرجستان تلاش میکند با تأکید بر نقش ژئوپلیتیک خود، روابط با واشنگتن را ترمیم کند؛ از سوی دیگر، اختلافات سیاسی و نگرانیهای غرب درباره روندهای داخلی این کشور همچنان پابرجاست. به همین دلیل، آینده روابط دو کشور بیش از هر چیز به تحولات داخلی گرجستان و میزان تمایل دو طرف برای یافتن نقطهای مشترک در این معادله بستگی خواهد داشت.
