اهداف ژاپن از نوسازی کریدور میانی و تأمین مالی راهآهن نخجوان – قارص
با تشدید رقابت بر سر کریدورهای تجاری در اوراسیا، ژاپن نیز به دنبال شراکت در نوسازی دیجیتال کریدور میانی است. با توجه به اینکه لجستیک سنتی ترانساوراسیا تحت تأثیر تنشهای ژئوپلیتیکی، تحریمهای اقتصادی و آسیبپذیریهای ساختاری ناشی از درگیری در اوکراین و خلیج فارس قرار گرفته، اهمیت کریدور میانی برای تجارت و اتصالات منطقهای افزایش یافته است.
اندیشکده زاویه: کریدور میانی که شرق آسیا را از طریق قزاقستان، دریای خزر، آذربایجان و گرجستان به اروپا متصل میکند، نه تنها به عنوان جایگزین مسیرهای دریاییِ در معرض تحولات ژئوپلیتیک مانند کانال سوئز بوده، بلکه برای شریانهای زمینی مانند راهآهن ترانس سیبری نیز اهمیت راهبردی تازهای یافته است.
نقش توکیو در نوسازی کریدور میانی
از نظر تاریخی، جریانهای تجاری بین شرق آسیا و اروپا عمدتاً به مسیرهای دریایی از طریق کانال سوئز یا ترانزیت زمینی از طریق روسیه متکی بودهاند. در سال ۲۰۱۸، با عبور اولین محموله ریلی ژاپن از خاک روسیه این مسیر اهمیت بیشتری پیدا کرد که نشاندهنده تلاشهای اولیه برای تنوع بخشیدن به گزینههای ترانزیتی فراتر از مسیرهای دریایی و هوایی بود. اما جنگ اوکراین، این چشمانداز را اساساً تغییر داد؛ زیرا تحریمها، تنشهای ژئوپلیتیکی و افزایش بیثباتی، اتکا به مسیرهای ترانزیتی روسیه را به تدریج کاهش داده است.
از همین روی، ژاپن به دنبال تقویت ترانزیت، انرژی و ارتباطات دیجیتال انعطافپذیر در سراسر اوراسیا و همچنین کاهش ریسک ژئوپلیتیکی و اختلال در زنجیره تأمین است. علاقه توکیو به نوسازی اتصالات اوراسیا در راستای دسترسی قابل اعتماد به مواد اولیه حیاتی از طریق کریدور میانی، ارتباط نزدیکی دارد. ژاپن به عنوان یک اقتصاد فقیر از نظر منابع با ذخایر داخلی محدود، شدیداً به تأمینکنندگان خارجی پایدار برای انرژی، مواد معدنی حیاتی و نهادههای صنعتی وابسته است. بنابراین، آسیای مرکزی به ویژه قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان، به دلیل ذخایر نفت، گاز طبیعی، اورانیوم، عناصر خاکی کمیاب و فلزات غیرآهنی به عنوان زیربنای امنیت انرژی، توان تولیدی و بخشهای فناوری پیشرفته ژاپن، اهمیت راهبردی بیشتری پیدا کرده است.
فراتر از موضوع دسترسی به منابع، آسیای مرکزی به ژاپن فرصتی طلایی میدهد تا زنجیرههای تأمین خود را متنوع کند و از اتکای بیشتر به مسیرها و بازارهای حساس، پرتردد یا آسیبپذیر فاصله بگیرد. واردات اورانیوم از قزاقستان همچنان بخش جداییناپذیر چرخه سوخت هستهای ژاپن است، همچنین مس، روی و سایر فلزات از صنایع الکترونیک، خودروسازی و فناوری سبز آن حمایت میکنند.
با این وجود، انتقال بیوقفه این منابع مهم و راهبردی از آسیای مرکزی به بازارهای جهانی، به کارایی و انعطافپذیری کریدورهای ترانزیتی از شرق آسیا و اروپا بستگی دارد. با توجه به اینکه زنجیرههای تأمین جهانی به شدت مبتنی بر داده و حساس به ریسک میشوند، رقابتپذیری کریدور میانی کمتر به ظرفیت فیزیکی و بیشتر به استقرار سیستمهای هوشمند گمرکی، اسناد الکترونیکی ترانزیت، ردیابی محموله و پلتفرمهای دیجیتال برای ادغام عملیات ریلی، بندری و دریایی در حوزههای قضایی متعدد، وابسته است. در این امر نیز تعامل روزافزون ژاپن بسیار تاثیرگذار خواهد بود.
برای نمونه، ژاپن در آگوست ۲۰۲۵ متعهد به ارتقاء خدمات گمرکی در بندر آکتائو قزاقستان شد که یک قطب دریایی کلیدی در اتصال شبکه ریلی آسیای مرکزی به دریای خزر است. ژاپن با پشتیبانی از سیستمهای هوشمند گمرکی، ابزارهای خودکار مدیریت ریسک و اسناد الکترونیکی، به دنبال کاهش زمان ترخیص کالا، محدود کردن اصطکاک بوروکراتیک و افزایش پیشبینیپذیری جابجاییهای فرامرزی در امتداد کریدور میانی است.
تامین مالی راه آهن نخجوان–قارص
البته، مشارکت ژاپن فراتر از بخش دیجیتال و کمکهای فنی است و شامل حمایت مالی اساسی برای زیرساختهای راهبردی میشود که تداوم فیزیکی این کریدور را تقویت میکند. در این زمینه، بزرگترین موسسه مالی ژاپن، گروه مالی میتسوبیشی UFJ، بانکMUFG ، متعهد به تأمین مالی مسیر راهآهن نخجوان-قارص شده که هدف آن افزایش اتصال مستقیم ریلی بین منطقه نخجوان آذربایجان و ترکیه است. این تعهد در راستای بسته تأمین مالی خارجی ۲.۶ میلیارد دلاری بانک MUFG، با همکاری آژانسهای اعتباری صادراتی EKN سوئد و OeKB اتریش و همچنین بانک توسعه اسلامی است.
براساس برآوردها خط آهن نخجوان-قارص، ادغام بخش قفقاز جنوبی در کریدور میانی را تعمیق میبخشد و نقش ترکیه را به عنوان دروازه بازارهای اروپایی تثبیت میکند. مشارکت MUFG نشان میدهد که مشارکت ژاپن در کریدور میانی صرفاً ماهیت دیپلماتیک یا مفهومی ندارد، بلکه مبتنی بر ابزارهای مالی مهمی است که از توسعه ساختاری و انعطافپذیری بلندمدت کریدور حمایت میکنند.
باید توجه داشت که تحولات بخش قفقاز جنوبی از کریدور میانی، محاسبات راهبردی توکیو را تکمیل کرده است. در آوریل ۲۰۲۳، بندر باکو با بندر چینگدائو، یکی از بزرگترین قطبهای دریایی چین، توافقنامه همکاری جهت کاربست راهکارهای دیجیتال پیشرفته با هدف افزایش بهرهوری عملیاتی، امنیت و رقابتپذیری منعقد کرد. فراتر از بازدیدهای متقابل و تبادل دانش، این توافقنامه کانال لجستیکی ایجاد میکند که امکان ترانزیت محمولهها از ژاپن و کره جنوبی از طریق چینگدائو و از طریق کریدور میانی به باکو را فراهم میکند. این ترتیبات زنجیرههای تأمین شرق آسیا را در کریدور میانی ادغام و مکمل تلاش ژاپن برای دیجیتالسازی گمرک و سیستمهای لجستیکی در سراسر آسیای مرکزی است.
حتی پیش از ادغامهای نهادی مذکور، ژاپن امکانسنجی عملیاتی این کریدور را آزمایش کرده بود. در اوایل سال ۲۰۲۵، ژاپن با موفقیت یک محموله آزمایشی را از طریق کریدور میانی به ترکیه منتقل کرد. این محموله فراتر از اهمیت نمادین خود، بر امکانسنجی عملیاتی ادغام زنجیرههای تأمین ژاپن در این کریدور تأکید کرد.
چشمانداز
به دلیل تشدید نوسانات راهبردی، رویکرد جدید ژاپن نشاندهنده تلاشی آگاهانه در راستای مدیریت ریسک ژئوپلیتیکی و تقویت تابآوری زنجیره تأمین است. ژاپن با اولویت دادن به نوسازی گمرک، سیستمهای دیجیتال سازگار و راهحلهای لجستیکی نوظهور مبتنی بر هوش مصنوعی، به دنبال غلبه بر محدودیتهای عملیاتی کریدور میانی است که این امر، ارزش راهبردی آن را به عنوان یک مسیر تجاری متنوع اوراسیا تقویت میکند. این رویکرد فراتر از کمکهای زیرساختی متعارف به سمت شکلدهی به استانداردها، شیوههای حاکمیتی و هنجارهای فناوری است که زیربنای بلندمدت برای عملکرد کریدور هستند. برای کشورهای آسیای مرکزی، مشارکت ژاپن مکمل اصلاحات دیجیتال داخلی بوده و قابلیت اطمینان کریدور را در میانعدم قطعیت ژئوپلیتیکی افزایش میدهد.
همچنین، توکیو با گنجاندن انعطافپذیری، پیشبینیپذیری و تنوعبخشی در زنجیرههای تأمین فراقارهای، اهداف امنیت اقتصادی خود را پیش میبرد و از این طریق، میزان مواجهه با اختلالات لجستیک فرااوراسیایی را کاهش داده و دسترسی به کریدورهای ترانزیتی جایگزین شرق-غرب را تقویت میکند. با تشدید رقابت بر سر اتصالات، تکامل کریدور میانی نشان دهنده اهمیت ادغام دیجیتال و هماهنگی نهادی در آینده تجارت اوراسیاست.
منبع: بنیاد ساراتوگا
