خیز بلند آستانه و باکو برای تغییر موازنه ترانزیتی در قلب اوراسیا

افزایش تحرکات دیپلماتیک میان قزاقستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان نشان می‌دهد کریدور میانی به یکی از محورهای مهم رقابت ژئوپلیتیکی و اقتصادی در اوراسیا تبدیل شده است. آستانه و باکو با توسعه زیرساخت‌ها و هماهنگی‌های ترانزیتی در تلاش‌اند مسیر آذربایجان–گرجستان را به پایدارترین شریان انتقال کالا میان آسیای مرکزی، چین و اروپا تبدیل کنند.

محمدرضا مصطفی‌نژاد – کارشناس مسائل قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: در ماه‌های اخیر قفقاز جنوبی بار دیگر به صحنه‌ای فعال از تحرکات دیپلماتیک با محوریت ترانزیت و اتصال منطقه‌ای تبدیل شده است. در مرکز این تحولات، تلاش مشترک قزاقستان و جمهوری آذربایجان برای تقویت و تثبیت «کریدور میانی» یا مسیر حمل‌ونقل بین‌المللی ترانس‌خزر قرار دارد؛ مسیری که چین و آسیای مرکزی را از طریق دریای خزر، قفقاز جنوبی و دریای سیاه به اروپا متصل می‌کند. افزایش رفت‌وآمدهای دیپلماتیک میان آستانه، باکو و تفلیس نشان می‌دهد که این مسیر دیگر صرفاً یک پروژه لجستیکی نیست، بلکه به بخشی از معادلات ژئوپلیتیکی اوراسیا تبدیل شده است.

در همین چارچوب، سفر یرمک کوشربایف، وزیر امور خارجه قزاقستان، به تفلیس و امضای برنامه همکاری دوساله میان قزاقستان و گرجستان، نشانه‌ای از تلاش آستانه برای تحکیم پیوندهای ترانزیتی در بخش قفقازی این کریدور بود. کوشربایف در این دیدار گرجستان را «حلقه کلیدی» در معماری حمل‌ونقل اروپا–آسیا توصیف کرد؛ عبارتی که نشان‌دهنده اهمیت راهبردی این کشور در مسیر انتقال کالا از آسیای مرکزی به دریای سیاه است. این تحرکات دیپلماتیک در حالی صورت گرفت که چند روز پیش از آن نخست‌وزیر قزاقستان در باکو از برنامه امضای یک توافقنامه بین‌دولتی با جمهوری آذربایجان برای تقویت جایگاه کریدور میانی خبر داده بود.

همزمان، الهام علی‌اف رئیس‌جمهور آذربایجان نیز در دیدارهای خود در تفلیس، بخش آذربایجان–گرجستان را «شریان اصلی» این مسیر توصیف کرد. چنین موضع‌گیری‌هایی بیانگر آن است که باکو و آستانه به‌خوبی از اهمیت تثبیت این مسیر در شرایط متغیر ژئوپلیتیکی منطقه آگاهند. کریدور میانی در سال‌های اخیر به‌ویژه پس از افزایش تنش‌ها در مسیرهای سنتی شمالی و برخی مسیرهای جنوبی، به گزینه‌ای جذاب برای انتقال کالا میان آسیا و اروپا تبدیل شده است.

پشتوانه شرقی این مسیر، همکاری رو به گسترش قزاقستان با چین است. توسعه زیرساخت‌های ریلی، کاهش موانع اداری و هماهنگی بیشتر در بخش لجستیک موجب شده است زمان انتقال کالا از چین به سواحل خزر به شکل قابل توجهی کاهش یابد. گزارش‌ها نشان می‌دهد که زمان حرکت قطارهای ترانس‌خزر از حدود ۲۰ روز در سال‌های گذشته به حدود ۱۵ روز کاهش یافته و در برخی موارد حتی به ۱۱ روز نیز رسیده است. همچنین در سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶، تعداد حرکت قطارها در این مسیر نسبت به سال قبل حدود ۱۵۰ درصد افزایش داشته است. این روند نشان می‌دهد که بخش شرقی کریدور میانی به سرعت در حال تقویت است.

با این حال، موفقیت نهایی این مسیر تنها به عملکرد آسیای مرکزی وابسته نیست. حلقه قفقازی کریدور، به‌ویژه مسیر عبوری از جمهوری آذربایجان و گرجستان، نقشی تعیین‌کننده در تجاری شدن کامل آن دارد. کالاهایی که از آسیای مرکزی و دریای خزر عبور می‌کنند، برای رسیدن به بازارهای اروپایی باید از بنادر گرجستان در دریای سیاه عبور کنند. از این رو، گرجستان به عنوان یک نقطه اتصال حیاتی در این مسیر شناخته می‌شود.

در همین راستا، سرمایه‌گذاری‌های مشترک برای توسعه زیرساخت‌های بندری و لجستیکی در گرجستان افزایش یافته است. افتتاح ترمینال چندمنظوره پوتی با سرمایه‌گذاری مشترک قزاقستان و گرجستان نمونه‌ای از این روند است. این پایانه که با سرمایه‌ای بیش از ۳۰ میلیون دلار ساخته شده، ظرفیت جابه‌جایی سالانه ده‌ها هزار کانتینر را دارد و می‌تواند نقش مهمی در افزایش حجم ترانزیت کالا ایفا کند. علاوه بر این، میزان سرمایه‌گذاری قزاقستان در اقتصاد گرجستان نیز به بیش از ۶۰۰ میلیون دلار رسیده است که نشان‌دهنده عمق همکاری اقتصادی میان دو کشور است.

با وجود این روند مثبت، جایگاه گرجستان در این کریدور کاملاً تضمین‌شده نیست. برخی تحلیل‌ها نشان می‌دهد که تحولات ژئوپلیتیکی منطقه ممکن است مسیرهای جایگزینی برای انتقال کالا ایجاد کند. برای مثال، در صورت دستیابی جمهوری آذربایجان و ارمنستان به توافق صلح و بازگشایی مسیرهای ترانزیتی در جنوب ارمنستان، احتمال شکل‌گیری مسیرهای جدیدی وجود دارد که می‌تواند بخشی از جریان تجارت را از گرجستان منحرف کند.

به همین دلیل، تلاش‌های اخیر قزاقستان و جمهوری آذربایجان را می‌توان تلاشی برای تثبیت مسیر فعلی پیش از ظهور گزینه‌های جایگزین دانست. مقامات دو کشور با تقویت همکاری‌های نهادی، هماهنگی در تعرفه‌ها و توسعه زیرساخت‌های مشترک، در پی آن هستند که مسیر آذربایجان–گرجستان را به عملیاتی‌ترین و قابل‌اعتمادترین بخش کریدور میانی تبدیل کنند.

در این میان، اهداف اقتصادی نیز نقش مهمی در پیشبرد این همکاری‌ها دارد. بر اساس برخی برآوردها، در صورت بهبود زیرساخت‌های لجستیکی و دیجیتالی شدن فرآیندهای گمرکی، حجم تجارت میان قزاقستان، آذربایجان و گرجستان تا سال ۲۰۳۰ می‌تواند بیش از یک‌سوم افزایش یابد. همچنین ارتباط تجاری این کشورها با اتحادیه اروپا نیز احتمالاً رشد قابل توجهی خواهد داشت.

در مجموع، تحرکات دیپلماتیک اخیر در قفقاز جنوبی نشان می‌دهد که قزاقستان و جمهوری آذربایجان قصد دارند نقش فعال‌تری در شکل‌دهی آینده کریدور میانی ایفا کنند. آن‌ها به جای انتظار برای تحولات ژئوپلیتیکی، تلاش می‌کنند با توسعه زیرساخت‌ها و هماهنگی‌های منطقه‌ای، مسیر فعلی را تثبیت کرده و جایگاه خود را در شبکه‌های حمل‌ونقل اوراسیا تقویت کنند. اگر این روند ادامه یابد، کریدور میانی می‌تواند به یکی از مهم‌ترین مسیرهای ترانزیتی میان شرق و غرب تبدیل شود و قفقاز جنوبی را بیش از پیش در معادلات اقتصادی و ژئوپلیتیکی منطقه برجسته سازد.