ترکیه در آستانه نقشآفرینی تازه؛ آیا آنکارا میانجی مذاکرات ایران و آمریکا میشود؟
با وجود شکست نسبی مذاکرات اخیر ایران و آمریکا در اسلامآباد، نشانههایی از تداوم تلاشهای دیپلماتیک در روزهای باقیمانده از آتشبس ۱۴روزه دیده میشود. در این میان، برخی تحلیلگران و نظریهپردازان سیاست خارجی ترکیه خواستار ورود فعال آنکارا به روند میانجیگری و شکلدهی به معماری امنیتی جدید در خاورمیانه شدهاند؛ روندی که میتواند جایگاه ترکیه را در نظم در حال شکلگیری منطقه تعیین کند.
دکتر حسن صادقیان – استاد دانشگاه تهران و کارشناس مسائل ترکیه
اندیشکده زاویه: اگرچه مذاکرات روز شنبه میان ایران و آمریکا در اسلامآباد با شکست نسبی روبهرو شد، اما همچنان امیدهایی برای بازگشت به عرصه دیپلماسی و ادامه گفتوگوها در روزهای باقیمانده از ۱۴ روز آتشبس موقت جنگ برقرار است. از همین رو این احتمال وجود دارد که بار دیگر شاهد تلاش برخی کشورهای مهم منطقه، از جمله ترکیه، برای میانجیگری چندجانبه و تثبیت روند مذاکرات میان ایران و آمریکا باشیم. بهویژه آنکه حمله اخیر رژیم صهیونیستی به لبنان بلافاصله پس از توقف جنگ با ایران، تهدیدها را برای آنکارا جدیتر کرده و رهبران ترکیه توقف درگیریها و بازگشت به مذاکرات را بیش از گذشته ضروری میدانند.
در همین حال، برخی نظریهپردازان برجسته سیاست خارجی ترکیه، از جمله احمد داووداوغلو، با انتقاد از عملکرد ضعیف و رویکرد انفعالی رهبران حزب عدالت و توسعه در قبال تحولات منطقه، خواستار اتخاذ یک دیپلماسی فعال و پیشرو شدهاند. تشکیل کمیسیونی مشترک میان ترکیه، پاکستان، مالزی و اندونزی برای بررسی راهکارهای توقف دائمی جنگ و مدیریت مشترک تنگه هرمز با هماهنگی ایران، همچنین شکلگیری یک پلتفرم مشترک با حضور ایران، کشورهای خلیج فارس، ترکیه، مصر، عراق، اردن و یمن با هدف پایان دادن به جنگهای نیابتی و ایجاد معماری امنیتی جدید در منطقه، از مهمترین پیشنهادهایی است که به دولت ترکیه ارائه شده است تا بتواند با بازگشت به عرصه دیپلماسی، جایگاه خود را در نظم نوینی که در منطقه در حال شکلگیری است حفظ کند. بر این اساس، ترکیه برای سهمبری از این نظم جدید، نیازمند هماهنگی و همراهی با ایران خواهد بود.
از سوی دیگر، نظریهپردازان اسلامگرای ترکیه نیز معتقدند معادلات جدیدی در خاورمیانه در حال شکلگیری است که دیگر اجازه تداوم سیاستهای توسعهطلبانه رژیم صهیونیستی را نخواهد داد؛ از همین رو ادامه سکوت و مماشات آنکارا میتواند به هویت و مشروعیت دولت اسلامی این کشور لطمه بزند. در چنین فضایی، سخنرانیهای کلیشهای و تکرار «خطوط قرمز» که هیچگاه به عرصه عمل نرسیدهاند، برای حفظ آبرو کافی نخواهد بود؛ چرا که مشروعیت دولتها امروز بیش از هر چیز در عمل و رفتار میدانی آنها ارزیابی میشود.
بنابراین انتظار میرود در روزهای پیشرو شاهد تلاشها و سیگنالهای مثبت بیشتری از سوی آنکارا برای میانجیگری و ادامه روند مذاکرات میان تهران و واشنگتن باشیم. بهویژه با توجه به روابط نزدیک میان ترامپ و اردوغان، این احتمال وجود دارد که آنکارا نقش میانجیگری را با جدیت بیشتری دنبال کرده و طرف آمریکایی را برای پذیرش بخشی از خواستههای ایران متقاعد کند. همچنین با توجه به روابط نزدیک ترکیه با کشورهای خلیج فارس، انتظار میرود برخلاف روزهای ابتدایی تنشها، رویکردی واقعبینانهتر اتخاذ شود و هماهنگی بیشتری با واقعیتهای میدانی شکل گیرد.
رهبران آنکارا باید در نظر داشته باشند که ایجاد اتحادها و ائتلافها صرفاً بر پایه اشتراکات قومی یا زبانی شکل نمیگیرد؛ بلکه برای حضور مؤثر در تحولات منطقهای و جهانی، ائتلافسازی تمدنی، تاریخی و بهویژه سیاسی ـ اقتصادی با دولتها و ملتهای مختلف، ضرورتی انکارناپذیر است.
